علائم خطرناک آنفولانزا؛ چه زمانی باید به پزشک یا اورژانس مراجعه کرد؟

آنفولانزا برای بیشتر آدم‌ها یک بیماری ناخوشایند اما گذراست؛ برای بخشی از بیماران، به‌ویژه سالمندان، باردارها، کودکان خردسال و کسانی که بیماری مزمن دارند، می‌تواند به ذات‌الریه، کم‌آبی شدید، بدتر شدن بیماری قلبی یا ریوی و در موارد کمتر به بستری و مرگ برسد. دانستن اینکه «چه علامتی یعنی همین حالا اقدام کنید» از بهترین کارهایی است که یک خانواده می‌تواند پیش از فصل آنفولانزا یاد بگیرد. این مقاله علائم هشدار بزرگسالان را بر پایهٔ منابع معتبر می‌گوید، عوارض اصلی را توضیح می‌دهد و فرق اورژانس، تماس همان روز با پزشک و مراقبت خانگی را روشن می‌کند.

آنفولانزا کی از حالت معمولی خارج می‌شود؟

آنفولانزا زمانی از حالت معمول خارج می‌شود که نفس‌کشیدن مختل شود، هوشیاری یا ادرار تغییر کند، درد مداوم در قفسه سینه یا شکم پیدا شود یا بیماری پس از کمی بهبود برگردد و بدتر شود. این‌ها نشانه‌هایی‌اند که CDC آن‌ها را «علائم هشدار اورژانسی عوارض آنفولانزا» می‌نامد و می‌گوید فرد باید بی‌درنگ مراقبت پزشکی بگیرد.

برای اینکه بدانید چرا این مسئله مهم است: سازمان جهانی بهداشت برآورد می‌کند هر سال حدود یک میلیارد مورد آنفولانزای فصلی در جهان رخ می‌دهد که ۳ تا ۵ میلیون مورد آن شدید است و ۲۹۰ هزار تا ۶۵۰ هزار مرگ تنفسی به آن نسبت داده می‌شود. بیشتر مبتلایان در حدود یک هفته بدون مراقبت پزشکی بهبود می‌یابند، اما بستری و مرگ بیشتر در گروه‌های پرخطر رخ می‌دهد. CDC نیز می‌گوید در فصل‌های اخیر حدود ۹ نفر از هر ۱۰ بیمار بستری با آنفولانزا دست‌کم یک بیماری زمینه‌ای داشته‌اند.

علائم اورژانسی آنفولانزا در بزرگسالان کدام‌اند؟

طبق CDC در بزرگسالان این علائم نیازمند مراقبت پزشکی فوری‌اند و فهرست خود CDC هم «کامل» نیست؛ اگر علامت دیگری شدید یا نگران‌کننده است، با پزشک مشورت کنید.

راهنمای NHS در بریتانیا هم فهرست کوتاه‌تر «اورژانس» را این‌طور می‌گوید: درد ناگهانی قفسه سینه، مشکل شدید تنفسی (نفس‌نفس‌زدن، خفگی یا ناتوانی در ادای کلمات) و سرفهٔ خونی. به‌علاوه NHS توصیه می‌کند در موارد غیراورژانسی ولی نگران‌کننده، مثل شرایطی که فرد بسیار ناخوش است، نفسش تنگ شده است یا بعد از ۷ روز بهتر نشده است، همان روز تماس گرفته شود. فهرست‌ها در جزئیات تفاوت دارند، اما در اصل یکی‌اند: نفس، قفسه سینه، هوشیاری و بدتر شدن مهم‌ترین نشانه‌هاست.

چرا تنگی نفس و درد قفسه سینه در آنفولانزا اولویت اول‌اند؟

در آنفولانزا هر مشکل تنفسی می‌تواند نشانهٔ ذات‌الریه یا بدتر شدن بیماری ریوی باشد و تا دلیل دیگری ثابت نشده، باید اورژانسی تلقی شود. CDC ذات‌الریه را یک عارضهٔ جدی آنفولانزا می‌داند که می‌تواند از خود ویروس یا از همراهی ویروس با باکتری ایجاد شود. مرجع مرک نشانه‌های پیشنهادکنندهٔ ذات‌الریه را بدتر شدن سرفه، خلط خونی و تنگی نفس می‌شمرد.

خود CDC در صفحهٔ ذات‌الریه علائم رایج آن را شامل درد قفسه سینه هنگام نفس‌کشیدن یا سرفه، گیجی، سرفه، خستگی، تب و لرز، تهوع و استفراغ و تنگی نفس ذکر می‌کند. بنابراین ترکیب «آنفولانزا + تنگی نفس یا درد هنگام نفس» همان ترکیبی است که نباید صبر کرد.

• تنگی نفس هنگام صحبت‌کردن، راه‌رفتن چند قدم یا حتی هنگام استراحت.
• نفس‌های سریع و سطحی، یا ناتوانی در گفتن یک جملهٔ کامل بدون مکث.
• درد یا فشار در قفسه سینه که با سرفه یا نفس عمیق فرق می‌کند یا ادامه دارد.
• خلط خونی.

یادآوری: آنفولانزا ممکن است حملهٔ آسم یا تشدید بیماری مزمن ریوی (مثل COPD) را برانگیزد؛ مرجع مرک آن را تأیید می‌کند. اگر آسم یا بیماری ریوی دارید و تنگی نفس‌تان از معمول بدتر است، آن را «تشدید بیماری» بدانید و بی‌درنگ اقدام کنید.

گیجی، تشنج و ضعف شدید یعنی چه؟

گیجی، ناتوانی در بیدارشدن یا تشنج در آنفولانزا علامت جدی‌اند و باید فوراً ارزیابی شوند، چون ممکن است نشانهٔ درگیری مغز، کم‌آبی شدید، عفونت خون یا کمبود اکسیژن باشند. CDC در فهرست عوارض جدی آنفولانزا از التهاب مغز (آنسفالیت)، التهاب قلب (میوکاردیت) و عضلات (میوزیت و رابدومیولیز) و نارسایی چنداندام نام می‌برد و می‌گوید عفونت ویروسی دستگاه تنفسی می‌تواند پاسخ التهابی شدیدی برانگیزد و به سپسیس (واکنش تهدیدکنندهٔ حیات بدن به عفونت) برسد. این عوارض شایع نیستند، اما نادیده‌گرفتنشان خطرناک است.

اگر کسی در خانه که آنفولانزا دارد ناگهان گیج است، حرف‌های نامنسجم می‌زند، به‌سختی بیدار می‌شود یا تشنج کرده است، منتظر بهتر شدن نمانید. هم‌چنین «ضعف یا بی‌ثباتی شدید» که فرد نمی‌تواند بایستد یا راه برود، و درد عضلانی چنان شدید که حرکت ناممکن است، از نشانه‌های هشدار CDC‌اند.

اگر تب و سرفه بعد از کمی بهبود دوباره برگردد چه معنایی دارد؟

بازگشت یا بدتر شدن تب و سرفه پس از دوره‌ای از بهبود نسبی از مهم‌ترین نشانه‌های هشدار است و می‌تواند به معنای عفونت باکتریایی ثانویه، به‌ویژه ذات‌الریه، باشد. مرجع مرک می‌گوید ذات‌الریهٔ باکتریایی ثانویه با ادامه یا بازگشت تب و سرفه پس از آنکه بیماری اولیه در حال فروکش‌کردن به نظر می‌رسد، پیشنهاد می‌شود. CDC هم دقیقاً همین الگو (بهتر شدن و دوباره بدتر شدن) را در فهرست علائم هشدار آورده است.

مرجع CDC برای پزشکان می‌گوید عفونت‌های باکتریایی ثانویه شایع شامل استرپتوکوک پنومونیه، استافیلوکوک اورئوس و استرپتوکوک گروه A است و ذات‌الریهٔ ثانویه می‌تواند به نارسایی تنفسی، سپسیس و نارسایی چنداندام برسد. پس این الگو را «سرماخوردگی دوباره» فرض نکنید. وقتی پزشک به عفونت باکتریایی شک کند، آنتی‌بیوتیک برای همان عفونت مطرح می‌شود؛ آنتی‌بیوتیک برای خود آنفولانزا کمکی نمی‌کند. دلایل آن را در درمان خانگی آنفولانزا نوشته‌ایم.

کم‌آبی در آنفولانزا کی نگران‌کننده می‌شود؟

کم‌آبی زمانی نگران‌کننده است که بیمار ادرار نمی‌کند یا خیلی کم و پررنگ ادرار می‌کند، دچار سرگیجه، ضعف یا گیجی است یا نفس‌های سریع و ضربان تند دارد. آنفولانزا با تب، تعریق، تهوع و کم‌اشتهایی به کم‌آبی دامن می‌زند؛ CDC کم‌آبی را از عوارض آنفولانزا در همهٔ سنین می‌شمرد و «نرفتن ادرار» را در فهرست علائم هشدار بزرگسالان آورده است.

NHS علائم کم‌آبی را تشنگی، سردرد و سبکی سر، ادرار پررنگ و بدبو، ادرار کمتر از معمول، سرگیجه، خستگی، خشکی دهان و لب و زبان و فرورفتگی چشم برمی‌شمرد. به گفتهٔ NHS اگر فرد به‌طور غیرعادی خسته است، سرگیجهٔ ایستاده‌اش برطرف نمی‌شود، ادرار پررنگ یا کم دارد یا نفس‌هایش تند و ضربانش سریع است، باید فوراً با پزشک یا خط مشاوره تماس بگیرد؛ و اگر پوست یا لب‌ها کبود، خاکستری، رنگ‌پریده یا لکه‌دار شده، پوست سرد است، نفس‌کشیدن سخت یا بسیار تند است، فرد گیج است یا بسیار خواب‌آلود و دیر بیدار می‌شود، اورژانسی است و نشانهٔ شوک.

اگر کم‌آبی خفیف است و بیمار می‌تواند بنوشد، جرعه‌جرعه نوشیدن کمک می‌کند. اگر استفراغ یا ضعف مانع نوشیدن است، ارزیابی پزشک لازم است و ممکن است جبران مایعات به‌صورت وریدی مطرح شود؛ این موضوع را در سرم برای آنفولانزا و علائم کم‌آبی در بزرگسالان توضیح داده‌ایم. سرم درمان خود ویروس نیست.

سه سطح اقدام: اورژانس، تماس همان روز و مراقبت خانگی

برای ساده‌کردن تصمیم، علائم را می‌توان در سه سطح دید. این جدول جمع‌بندی راهنمای CDC و NHS است و جای ارزیابی پزشک را نمی‌گیرد.

دربارهٔ تنگی نفس، هیچ سطح «خفیف و بی‌خطری» در این جدول نیست: CDC هر مشکل تنفسی را اورژانسی می‌داند و NHS هم حداقل تماس فوری توصیه می‌کند. اگر مطمئن نیستید به کدام سطح تعلق دارید، سطح بالاتر را انتخاب کنید. CDC تأکید می‌کند اگر بیمار فقط خفیف بیمار است نباید به اورژانس برود، اما اگر علائم هشدار دارد حتماً باید برود؛ و اگر در گروه پرخطر است یا نگران است، با پزشک خود تماس بگیرد. شکل مراقبت‌های خانگی را در درمان خانگی آنفولانزا آورده‌ایم.

عوارض اصلی آنفولانزا چیست؟

عوارض آنفولانزا از ملایم (عفونت گوش و سینوس) تا جدی (ذات‌الریه، التهاب قلب یا مغز، سپسیس) متغیرند، و بیماری‌های زمینه‌ای هم ممکن است به‌خاطر آنفولانزا بدتر شوند. CDC عفونت گوش و سینوس را عوارض متوسط و ذات‌الریه را عارضهٔ جدی می‌داند.

ذات‌الریه

ذات‌الریه عفونت و التهاب ریه است که ممکن است مستقیماً از ویروس آنفولانزا یا همراهی ویروس و باکتری ایجاد شود. مرجع CDC برای پزشکان می‌گوید هم ذات‌الریهٔ ویروسی اولیه و هم ذات‌الریهٔ باکتریایی ثانویه می‌توانند به آسیب حاد ریه، نارسایی تنفسی و سندرم زجر تنفسی حاد برسند.

تشدید بیماری‌های زمینه‌ای

CDC و مرک می‌گویند آنفولانزا می‌تواند آسم، COPD و سایر بیماری‌های مزمن ریه را تشدید کند و در بیمار قلبی نارسایی قلبی و سکتهٔ قلبی را برانگیزد. CDC به کتواسیدوز دیابتی و سکتهٔ مغزی نیز به‌عنوان رویدادهای ممکن اشاره می‌کند. اگر بیماری زمینه‌ای دارید و با آنفولانزا حال‌تان ناگهان بدتر شد (قند ناپایدار، تپش قلب، تورم پا، تنگی نفس)، آن را به‌خاطر «فقط آنفولانزا» نگذرانید.

التهاب قلب، مغز و عضلات

مرک می‌گوید آنسفالیت، میوکاردیت، پریکاردیت و میوگلوبینوری که گاهی با آسیب حاد کلیه همراه می‌شود، پس از آنفولانزا A یا B به‌ندرت رخ می‌دهد. این‌ها نادرند اما اگر درد قفسه سینه، ضربان نامنظم، ضعف عضلانی شدید یا ادرار پررنگ دارید، باید ارزیابی شوید.

چه کسانی باید زودتر با پزشک تماس بگیرند؟

کسانی که در گروه پرخطرند باید در همان روزهای اول علائم، بدون انتظار برای بدتر شدن، با پزشک تماس بگیرند. CDC می‌گوید اگر آنفولانزا دارید و در گروه پرخطر هستید، بسیار بیمارید یا نگرانید، فوراً با ارائه‌دهندهٔ خدمات سلامت تماس بگیرید و پرخطر بودن خود را یادآوری کنید، چون فایدهٔ درمان ضدویروسی وقتی بیشتر است که ظرف دو روز از شروع علائم آغاز شود.

• سن ۶۵ سال و بالاتر
• کودک زیر ۵ سال، به‌ویژه زیر ۲ سال
• بارداری و تا دو هفته پس از پایان بارداری
• آسم، بیماری مزمن ریه، بیماری قلبی، دیابت، بیماری کلیه، کبد، خون یا اعصاب
• ضعف سیستم ایمنی به‌علت بیماری (مثل HIV) یا دارو (مثل شیمی‌درمانی یا کورتون طولانی‌مدت)
• سکونت در خانهٔ سالمندان یا مراکز نگهداری طولانی‌مدت
• نمایهٔ توده بدنی ۴۰ یا بیشتر

جزئیات هر گروه را در آنفولانزا در بارداری، سالمندان و بیماران مزمن توضیح داده‌ایم. پیشگیری با واکسن برای همین گروه‌ها اهمیت دارد؛ در واکسن آنفولانزا ۱۴۰۵ بخوانید.

در سالمندان علائم آنفولانزا چطور فرق می‌کند؟

در سالمندان آنفولانزا ممکن است بدون تب یا با علائم غیرمعمول مثل گیجی، تغییر رفتار یا کم‌اشتهایی دیده شود و همین باعث تأخیر در تشخیص می‌شود. CDC در بخش مرجع پزشکان می‌گوید بسیاری از مبتلایان به آنفولانزا، به‌ویژه افراد مسن یا دارای نقص ایمنی، تب ندارند و در سالمندان ناتوان یا ساکن مراکز نگهداری ممکن است تغییر وضعیت ذهنی، تغییر رفتار و کم‌اشتهایی نشانهٔ بیماری باشد.

پس اگر سالمندی در خانه ناگهان بی‌اشتها، کم‌حرف، گیج، خواب‌آلود یا بی‌ثبات شد، حتی بدون تب، احتمال آنفولانزا (یا عفونت دیگر) را در نظر بگیرید و ارزیابی کنید. سرفه و ضعف در سالمند ممکن است بیش از دو هفته طول بکشد، اما کم‌شدن هوشیاری یا تنگی نفس هرگز عادی نیست.

چطور برای تماس با پزشک یا اورژانس آماده شوم؟

چند اطلاعات ساده، تصمیم‌گیری پزشک یا اپراتور اورژانس را سریع‌تر و دقیق‌تر می‌کند. اگر وقت دارید (و علائم اورژانسی در حال حاضر شما را از پاسخ‌دادن باز نمی‌دارد)، این موارد را آماده کنید:

• چند روز از شروع علائم می‌گذرد و علائم چطور تغییر کرده‌اند (به‌ویژه بدتر شدن بعد از بهبود).
• دمای بدن و ساعت‌های اندازه‌گیری، و داروهایی که برای تب یا درد خورده‌اید.
• بیماری‌های زمینه‌ای، بارداری و فهرست داروهای مصرفی (از جمله دارویی که با نسخه می‌خورید).
• حساسیت‌های دارویی شناخته‌شده.
• میزان نوشیدن و دفعات و رنگ ادرار در ۲۴ ساعت اخیر.
• اگر در تماس با فرد مبتلا به کرونا یا آنفولانزا بوده‌اید، آن را بگویید.

در عین حال این فهرست نباید باعث تأخیر شود: اگر تنگی نفس شدید یا گیجی دارید، اول تماس بگیرید و بقیه را بعد بگویید.

ویزیت در منزل و مشاورهٔ آنلاین کجا به کار می‌آید؟

ویزیت پزشک در منزل و مشاورهٔ آنلاین برای بیماری مناسب‌اند که علائم اورژانسی ندارد اما پرخطر است، نگران است یا رفت‌وآمد برایش سخت است؛ در علائم اورژانسی جایگزین ۱۱۵ و بیمارستان نیستند. پزشک می‌تواند در ویزیت حضوری وضعیت عمومی، دمای بدن، ضربان، صدای ریه و نشانه‌های کم‌آبی را بررسی کند و دربارهٔ درمان حمایتی، دارو یا ارجاع تصمیم بگیرد؛ ویزیت آنلاین هم برای تصمیم اولیه دربارهٔ فوریت و جمع‌آوری اطلاعات سودمند است، اما معاینه‌ای مثل گوش‌دادن به ریه را جایگزین نمی‌کند.

اگر علائم اورژانسی ندارید و می‌خواهید یک پزشک در منزل ارزیابی کند، ویزیت پزشک در منزل یا برای مشاورهٔ اولیه ویزیت آنلاین پزشک را ببینید. اگر بیمار کودک است، ویزیت متخصص اطفال مسیر مناسب‌تری است. در همهٔ این موارد، اگر تنگی نفس، درد قفسه سینه، گیجی یا تشنج پیدا شد، ویزیت را کنار بگذارید و ۱۱۵ را بگیرید.

اگر هفت روز گذشته و بهتر نشده‌ام چه؟

NHS توصیه می‌کند اگر علائم آنفولانزا پس از ۷ روز بهتر نشد، ارزیابی پزشکی انجام شود. سازمان جهانی بهداشت می‌گوید بیشتر مردم ظرف یک هفته از تب و سایر علائم بهبود می‌یابند و سرفه می‌تواند دو هفته یا بیشتر ادامه یابد. پس سرفه و ضعف باقی‌مانده بعد از هفتهٔ اول لزوماً غیرعادی نیست، اما ادامه‌دادن تب، بدتر شدن علائم یا ظهور نشانهٔ جدید بی‌تردید باید بررسی شود.

اگر می‌خواهید بدانید بیماری معمولاً چند روز طول می‌کشد و کی دیگر مسری نیستید، آنفولانزا چند روز طول می‌کشد را بخوانید. اگر مطمئن نیستید آنچه دارید آنفولانزاست یا سرماخوردگی یا کرونا، تفاوت آنفولانزا، سرماخوردگی و کرونا را ببینید؛ هر سه می‌توانند علائم هشدار مشابه داشته باشند.

اشتباه‌های رایج هنگام علائم هشدار

• انتظار برای «فردا بهتر می‌شوم» با وجود تنگی نفس یا درد قفسه سینه.
• خودرانی به اورژانس هنگام تنگی نفس شدید یا گیجی؛ بهتر است با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید یا از کسی کمک بخواهید.
• خوردن آنتی‌بیوتیک بدون ارزیابی هنگام بازگشت تب؛ پزشک باید معاینه کند.
• در نظر گرفتن سرم به‌جای معاینه وقتی بیمار گیج یا تنگی نفس دارد؛ سرم چنین علائمی را درمان نمی‌کند.
• نادیده‌گرفتن نرفتن ادرار به‌عنوان «چیز عادی».
• فکر اینکه بدون تب آنفولانزا نیست، به‌ویژه در سالمند.

سؤالات متداول

پاسخ‌های زیر عمومی‌اند و در موقعیت فردی باید با پزشک هماهنگ شوند.

جمع‌بندی

بیشتر آنفولانزاها در خانه و با مراقبت ساده بهتر می‌شوند، اما چند علامت نشان می‌دهد که ماجرا از این فراتر رفته است: تنگی نفس، درد یا فشار قفسه سینه، گیجی، تشنج، نرفتن ادرار، ضعف شدید و تب و سرفه‌ای که بعد از بهبود برمی‌گردد. افراد پرخطر باید زودتر و بدون انتظار با پزشک تماس بگیرند. اگر شک دارید، سطح بالاتر مراقبت را انتخاب کنید.