آنفولانزای کودکان؛ علائم، تب، درمان در خانه و علائم خطر

وقتی کودکی تب‌دار، بی‌حال و پرسرفه به تخت می‌رود، والدین معمولاً سه پرسش دارند: «آیا این آنفولانزاست؟»، «تب‌اش را چطور پایین بیاورم؟» و «کی باید ببرمش دکتر؟». آنفولانزا در کودکان از بزرگسالان تفاوت‌هایی دارد: علائم گوارشی شایع‌ترند، کودک خردسال خطر بیشتری دارد، آسپرین برایش ممنوع است و علائم خطرش با بزرگسال فرق می‌کند. این مقاله بر پایهٔ CDC، NHS، NICE و پژوهش‌های داوری‌شده توضیح می‌دهد کودک بیمار را چطور در خانه مراقبت کنید، چه چیزهایی را ندهید و چه علائمی یعنی «همین حالا».

آنفولانزا در کودکان چه علائمی دارد؟

آنفولانزا در کودک معمولاً ناگهانی شروع می‌شود و با تب یا لرز، سرفه، گلودرد، آبریزش یا گرفتگی بینی، بدن‌درد، سردرد و خستگی همراه است. CDC می‌گوید استفراغ و اسهال در کودکان شایع‌تر از بزرگسالان است. NHS در کودکان از درد گوش، قرمزی و ناراحتی چشم، تورم غدد گردن و کم‌تحرکی هم نام می‌برد.

مهم است بدانید همهٔ کودکان مبتلا به آنفولانزا تب ندارند؛ CDC این را صراحتاً یادآوری می‌کند. اگر کودک خیلی بی‌حال است، غذا و مایع نمی‌خورد یا رفتارش با معمول فرق دارد، به‌خاطر «تب نداشتن» او را سالم فرض نکنید. جدول مقایسهٔ کامل آنفولانزا با سرماخوردگی و کرونا را در تفاوت آنفولانزا، سرماخوردگی و کرونا ببینید.

چرا آنفولانزا برای کودکان خردسال جدی‌تر است؟

کودکان زیر ۵ سال، به‌ویژه زیر ۲ سال، و کودکان هر سنی که بیماری مزمن مثل آسم یا دیابت دارند، بیشتر در معرض عوارض جدی آنفولانزا هستند؛ بیشترین خطر بستری هم در شیرخواران زیر ۶ ماه است که هنوز واکسن نمی‌توانند بزنند. CDC برآورد می‌کند در ایالات متحده از فصل ۲۰۱۰–۲۰۱۱ تا ۲۰۲۲–۲۰۲۳ (به‌جز ۲۰۲۰–۲۰۲۱) بستری ناشی از آنفولانزا در کودکان زیر ۵ سال هر فصل بین ۶ تا ۲۵ هزار مورد بوده است.

در فصل ۲۰۲۳–۲۰۲۴ حدود ۷۰ درصد کودکان ۰ تا ۱۷ ساله بستری با آنفولانزا دست‌کم یک بیماری زمینه‌ای (مثل آسم، بیماری عصبی، چاقی یا بیماری قلبی) داشتند. CDC هم اشاره می‌کند در فصل ۲۰۲۴–۲۰۲۵ حدود ۹۰ درصد مرگ‌های گزارش‌شدهٔ کودکان مربوط به کودکانی بود که کاملاً واکسینه نشده بودند. این آمارها مربوط به آمریکاست و فقط نشان می‌دهند آنفولانزا برای کودکان بی‌خطر نیست؛ در ایران آمار قابل‌اتکای مشابهی را از منبع رسمی بازبینی نکرده‌ایم و بنابراین عددی نمی‌آوریم.

عوارض در کودکان

CDC عفونت گوش و سینوس، ذات‌الریه، کم‌آبی، بدتر شدن بیماری‌هایی مثل آسم یا بیماری قلبی و اختلال عملکرد مغز (انسفالوپاتی) را از عوارض آنفولانزا در کودکان می‌شمرد. مرجع بالینی CDC برای پزشکان در کودکان خردسال به کروپ، برونشیولیت و تراکئیت و نیز عوارض نادر قلبی، عضلانی (میوزیت شدید) و عصبی هم اشاره می‌کند. بیشتر کودکان این عوارض را پیدا نمی‌کنند، اما شناختن علائم خطر برای همین است.

تب در کودک چند درجه نگران‌کننده است؟

NHS دمای ۳۸ درجه یا بالاتر را «تب» می‌داند، اما نگرانی به سن کودک و حال عمومی او بستگی دارد: زیر ۳ ماه با ۳۸ یا بیشتر، و ۳ تا ۶ ماه با ۳۹ یا بیشتر، باید فوراً مشورت پزشکی شود. CDC نیز هر تبی را در کودک زیر ۱۲ هفته و تب بالای ۴۰ درجه سانتی‌گراد (۱۰۴ فارنهایت) را که با تب‌بر پایین نمی‌آید، علامت هشدار می‌داند.

NHS یادآوری می‌کند تب معمولاً ظرف یک تا چهار روز فروکش می‌کند و واکنش طبیعی بدن به عفونت است. مهم‌تر از عدد، رفتار کودک است: کودکی که با وجود تب بازی می‌کند، می‌نوشد و پاسخگوست، معمولاً نگران‌کننده‌تر از کودکی نیست که با تب پایین‌تر خواب‌آلود و بی‌پاسخ است. NICE هم یادآوری می‌کند پس از دادن تب‌بر، کاهش یا نبودِ کاهش دما را معیار تفکیک بیماری جدی از غیرجدی ندانید.

برای تب کودک چه بدهیم؟ استامینوفن یا ایبوپروفن؟

هدف از تب‌بر راحتی کودک است، نه رساندن دما به عدد «نرمال». NICE می‌گوید می‌توان برای کودک تب‌دارِ ناراحت استامینوفن یا ایبوپروفن را در نظر گرفت، اما تب‌بر را فقط به قصد کم‌کردن دما نباید داد و تب‌بر مانع تشنج تب نمی‌شود. NHS نیز دقیقاً همین را می‌گوید: اگر کودک ناراحت است، استامینوفن یا ایبوپروفن بدهید و برگهٔ دارو را بخوانید یا از داروساز بپرسید.

• دو دارو را هم‌زمان ندهید. NICE می‌گوید اگر ناراحتی با یکی برطرف نشد، می‌توان به دیگری تغییر داد و فقط اگر ناراحتی پیش از نوبت بعدی برگشت، به‌نوبت‌دادن را در نظر گرفت؛ NHS توصیه می‌کند بدون نظر پزشک یا پرستار آن‌ها را به‌نوبت ندهید.
• استامینوفن: به‌گفتهٔ NHS به کودک زیر ۲ ماه داده نمی‌شود.
• ایبوپروفن: NHS برای کودک زیر ۳ ماه، وزن زیر ۵ کیلو، آبله‌مرغان یا کم‌آبی توصیه نمی‌کند و در کودک آسمی فقط با توصیهٔ پزشک.
• عدد دقیق دوز را از برگهٔ همان محصول، داروساز یا پزشک بگیرید؛ دوز با وزن کودک و غلظت شربت تغییر می‌کند.

یک مرور سیستماتیک با متاآنالیز در ۲۰۲۰ روی کودکان زیر ۲ سال نشان داد ایبوپروفن در مقایسه با استامینوفن دما و درد را در ۲۴ ساعت اول اندکی بیشتر کاهش می‌دهد و عوارض جدی هر دو مشابه و نادر است. این به معنای برتری مطلق نیست؛ انتخاب بین دو دارو با سن، وزن، بیماری زمینه‌ای (مثل آسم) و وضعیت آب بدن تعیین می‌شود. دربارهٔ مسکن‌ها در بزرگسالان برای هر دردی چه مسکنی بخوریم را ببینید.

چه کارهایی را برای تب نکنید؟

NHS و NICE توصیه می‌کنند کودک را با آب سرد یا ولرم اسفنج نکنید، او را برهنه نکنید و هم‌زمان زیر پتوهای زیاد هم نپیچید. اتاق را معتدل نگه دارید، لباس سبک بپوشانید و مرتب مایع بدهید. NICE همچنین توصیه می‌کند شب‌ها هم کودک را چک کنید و او را تا وقتی تب دارد از مهدکودک یا مدرسه دور نگه دارید.

چرا به کودک آسپرین نمی‌دهیم؟ سندرم رای چیست؟

آسپرین و فرآورده‌های سالیسیلاتی در کودک و نوجوان مبتلا به آنفولانزا ممنوع‌اند، چون ممکن است سندرم رای (Reye) ایجاد کنند؛ عارضه‌ای نادر اما بسیار جدی که مغز و کبد را درگیر می‌کند. CDC می‌گوید به کودکان و نوجوانان ۱۸ سال و کمتر که آنفولانزا دارند یا مشکوک‌اند، آسپرین یا هر فرآورده‌ای با سالیسیلات (مثلاً پپتوبیسمول) نداده شود. NHS حد را «زیر ۱۶ سال» می‌گوید؛ برای کودک در خانه از هر دو سخت‌گیرانه‌تر عمل کنید.

اهمیت این هشدار از تاریخ آن پیداست. تحلیل نظام مراقبت آمریکا (NEJM، ۱۹۹۹) نشان داد پس از آنکه رابطهٔ آسپرین و سندرم رای در ۱۹۸۰ گزارش شد، موارد گزارش‌شده به‌شدت کم شد: از اوج ۵۵۵ مورد در ۱۹۸۰ به حداکثر ۳۶ مورد در سال از ۱۹۸۷ به بعد. در آن مطالعه ۸۲ درصد مبتلایان سطح سالیسیلات قابل‌اندازه‌گیری در خون داشتند و مرگ‌ومیر کلی ۳۱ درصد بود. مرجع CDC هم می‌گوید سندرم رای مرتبط با آنفولانزا به‌خاطر ترک آسپرین در کودکان از ۱۹۸۲ بسیار نادر شده و بیشتر با آنفولانزای B دیده می‌شود.

• برچسب هر داروی سرماخوردگی یا مسکن را بخوانید و اگر نام آسپرین (استیل‌سالیسیلیک اسید) یا ترکیب سالیسیلات دارد، به کودک ندهید.
• اگر کودکی داروی طولانی‌مدت حاوی آسپرین یا سالیسیلات مصرف می‌کند (مثلاً به تجویز پزشک)، CDC او را در گروه پرخطر آنفولانزا می‌شمارد و باید با پزشکش تماس بگیرد؛ دارو را خودسرانه قطع نکنید.

مایعات و کم‌آبی در کودک بیمار

کودک تب‌دار سریع‌تر آب از دست می‌دهد و کم‌آبی از عوارض شایع آنفولانزا در کودکان است. NICE توصیه می‌کند به کودک تب‌دار مرتب مایع پیشنهاد دهید (برای شیرخوار شیرمادر بهترین مایع است) و علائم کم‌آبی را بشناسید: ملاج فرورفته، دهان خشک، چشم‌های گود، نبودن اشک و ظاهر عمومی بد.

NHS برای شیرخوار علائمی مثل فرورفتگی ملاج، چشم گود، اشک کم یا نبودن، پوشک خیس کمتر از معمول و خواب‌آلودگی یا بی‌قراری را فهرست می‌کند. CDC در علائم هشدار کودک «نرفتن ادرار به مدت ۸ ساعت، دهان خشک و بدون اشک هنگام گریه» را آورده است.

• شیردادن و شیر خشک را ادامه دهید؛ مقدار کم و مکرر بدهید و شیر خشک را رقیق نکنید.
• به‌صورت جرعه‌های کوچک و مکرر محلول جبران آب و املاح بدهید؛ نوع مناسب را از داروساز بپرسید.
• آب‌میوه و نوشابه به کودک خردسال ندهید؛ NHS می‌گوید می‌تواند اسهال و استفراغ را بدتر کند.
• اگر کودک نمی‌تواند هیچ مایعی نگه دارد یا ادرار نمی‌کند، همان روز پزشک ببیند.

سرم وریدی آنفولانزا را درمان نمی‌کند؛ فقط وقتی پزشک کم‌آبی را تأیید کند و کودک نتواند بنوشد، جبران مایعات به‌صورت وریدی مطرح می‌شود. این تصمیم برای کودک مهم است و باید به‌دست پزشک باشد؛ نقش واقعی سرم را در سرم برای آنفولانزا توضیح داده‌ایم و علائم کم‌آبی را در علائم کم‌آبی می‌توانید ببینید (برای بزرگسالان، اما اصول مشابه است).

برای سرفه و گرفتگی بینی کودک چه کنیم؟

برای کودک بالای یک سال، عسل و برای شیرخوار و کودک بالای ۳ ماه شست‌وشوی بینی با سرم نمکی گزینه‌های ایمن‌تری نسبت به قرص و شربت‌های سرکوب‌کنندهٔ سرفه‌اند. مرور کاکرین (۲۰۱۸) می‌گوید عسل احتمالاً سرفهٔ حاد را در کودکان ۱۲ ماه تا ۱۸ سال بیش از بدون درمان یا دارونما کم می‌کند، هرچند قطعیت شواهد محدود است. NHS هم می‌گوید عسل را به کودک زیر یک سال ندهید. مرور سیستماتیک ۲۰۲۰ نشان داد شست‌وشوی بینی با سرم نمکی در کودکان ۳ ماه تا ۱۲ سال برای بعضی علائم بینی مفید و ایمن به نظر می‌رسد.

• ضداحتقان: NHS می‌گوید ضداحتقان‌ها برای کودک زیر ۶ سال استفاده نشوند.
• شربت سرفه: NHS یادآوری می‌کند بعضی شربت‌های سرفه برای کودک زیر ۱۲ سال مناسب نیستند و داروهای دارای کدئین سرفه را متوقف نمی‌کنند؛ قبل از هر محصول از داروساز بپرسید.
• بخار داغ: کودک را بالای کاسهٔ آب داغ نبرید؛ NHS به‌دلیل خطر سوختگی توصیه نمی‌کند.
• گارگل آب نمک: NHS آن را برای کودکان مناسب نمی‌داند.

سرفهٔ ناشی از آنفولانزا ممکن است تا دو هفته یا بیشتر ادامه یابد (سازمان جهانی بهداشت)، اما اگر تنفس کودک تند یا سخت است، کبودی یا فرورفتن دنده‌ها دیده می‌شود، یا تب و سرفه پس از بهبود دوباره برمی‌گردد، به‌عنوان علائم خطر ارزیابی شود.

داروی ضدویروس برای کودکان؛ کی و برای چه کسی؟

داروهای ضدویروس آنفولانزا برای کودکان تجویزی‌اند و برای بیشتر کودکان سالم با بیماری خفیف ضروری نیستند؛ اما برای کودک بستری، بدحال یا پرخطر مطرح می‌شوند. CDC و آکادمی اطفال آمریکا درمان ضدویروس را برای کودک مبتلا به آنفولانزای شدید، پیچیده یا پیش‌رونده، بستری‌شده، و کودک زیر ۵ سال (به‌ویژه زیر ۲ سال) و کودک مبتلا به بیماری مزمن مثل آسم، دیابت یا بیماری قلبی و ریوی توصیه می‌کنند و می‌گویند بهترین زمان شروع تا حدود دو روز پس از شروع علائم است. سازمان جهانی بهداشت هم کودکان زیر ۵۹ ماه را در گروهی می‌شمارد که باید در صورت بیماری شدید یا پرخطر هرچه زودتر درمان ضدویروس بگیرند.

شواهد روشن است ولی نه معجزه‌آسا: مرور کاکرین (۲۰۱۴) نشان داد اوسلتامیویر در کودکان سالم زمان تا اولین تسکین علائم را حدود ۲۹ ساعت کوتاه‌تر می‌کند اما در کودک آسمی اثر نداشت و اثر معناداری بر بستری و عوارض جدی نشان نداد. CDC می‌گوید درمان زودهنگام عفونت گوش و نیاز به آنتی‌بیوتیک را در کودکان ۱ تا ۱۲ ساله کم می‌کند. شایع‌ترین عارضهٔ اوسلتامیویر تهوع و استفراغ است.

فهرست داروها و گروه‌های سنی (از CDC): اوسلتامیویر برای کودک ۱۴ روزه و بزرگ‌تر، زانامیویر برای ۷ سال و بالاتر (و نه برای کودکان با بیماری ریوی مثل آسم)، پرامیویر وریدی برای ۶ ماه و بالاتر و باکسلوویر یک‌نوبته برای ۵ سال و بالاتر با شرایطی. این فهرست برای آموزش است؛ انتخاب دارو، دوز و مدت مصرف را فقط پزشک اطفال تعیین می‌کند و داروی ضدویروس را نباید از روی توصیهٔ غیرپزشکی یا با کپسول باقی‌ماندهٔ بزرگسال به کودک داد. آنتی‌بیوتیک هم برای خود آنفولانزا اثر ندارد؛ جزئیات این موضوع در درمان خانگی آنفولانزا آمده است.

علائم خطر آنفولانزا در کودک کدام‌اند؟

CDC برای کودکان فهرستی از علائم هشدار دارد که در هر کدام باید فوراً مراقبت پزشکی گرفت. این فهرست کامل نیست؛ هر علامت شدید یا نگران‌کنندهٔ دیگری را هم باید جدی گرفت.

راهنمای NHS برای تب کودک نشانه‌های اورژانسی دیگری هم می‌شمارد: گردن‌سفت، بثورات که با فشار شیشه محو نمی‌شوند، حساسیت به نور، اولین تشنج، دست و پای سرد غیرعادی، تغییر رنگ پوست یا لب (کبود، خاکستری یا رنگ‌پریده)، خواب‌آلودگی و دیر بیدار شدن، بی‌قراری شدید یا گیجی، تنفس سخت (صدای خرخر یا فرورفتن شکم زیر دنده‌ها) و بی‌علاقگی به شیر و فعالیت. این‌ها ممکن است علاوه بر آنفولانزا نشانهٔ عفونت‌های جدی دیگر هم باشند، پس صبر نکنید. تفصیل بیشتر علائم هشدار بزرگسالان و عوارض را در علائم خطرناک آنفولانزا و زمان مراجعه ببینید.

شیرخوار زیر ۳ ماه؛ چرا آستانه پایین‌تر است؟

در شیرخوار کوچک، حتی تب خفیف یا تغییر در شیرخوردن و خواب می‌تواند نشانهٔ بیماری جدی باشد، پس انتظار برای «فردا» توصیه نمی‌شود. CDC می‌گوید کودکان زیر ۶ ماه بیشترین خطر بستری ناشی از آنفولانزا را دارند ولی هنوز برای واکسن خیلی کوچک‌اند؛ به‌علاوه هر تبی در کودک زیر ۱۲ هفته علامت هشدار است. NHS نیز برای زیر ۳ ماه دمای ۳۸ درجه یا بیشتر را تماس فوری می‌داند و تب‌بر را برای زیر ۲ ماه (استامینوفن) و زیر ۳ ماه (ایبوپروفن) توصیه نمی‌کند.

اگر یکی از اعضای خانواده علائم آنفولانزا دارد، CDC توصیه می‌کند تا حد ممکن با نوزاد و شیرخوار تماس نداشته باشد، پیش از هر تماس (شیردادن، عوض‌کردن پوشک، بغل‌کردن) دست‌ها را بشوید و خشک کند، و اگر مجبور به تماس است، هنگام سرفه و عطسه دهان و بینی را بپوشاند و استفاده از ماسک را در نظر بگیرد. اگر ممکن است مراقب دیگری جایگزین شود. مادر شیرده‌ای که بیمار می‌شود هم باید در این باره با پزشک مشورت کند.

کودک کی می‌تواند به مدرسه یا مهدکودک برگردد؟

CDC می‌گوید بازگشت به فعالیت عادی وقتی مناسب است که دست‌کم ۲۴ ساعت هم علائم به‌طور کلی بهتر شده باشد و هم کودک بدون مصرف تب‌بر تب نداشته باشد؛ NHS و NICE هم می‌گویند تا وقتی تب هست کودک در خانه بماند. بچه‌ها و افراد با ضعف ایمنی ممکن است مدت بیشتری ویروس را منتقل کنند، چون طبق CDC دورهٔ سرایت در این گروه‌ها طولانی‌تر است.

بازگشت به مدرسه را با توان کودک تطبیق دهید: ضعف و سرفه ممکن است بعد از فروکش تب هم چند روز بماند. زمان‌بندی دقیق‌تر و دورهٔ سرایت را در آنفولانزا چند روز طول می‌کشد و تا کی مسری است مرور کرده‌ایم.

پیشگیری: واکسن و بهداشت برای کودک

CDC واکسن سالانهٔ آنفولانزا را برای همهٔ افراد ۶ ماه به بالا توصیه می‌کند و می‌گوید در کودکان خطر بیماری، بستری و مرگ را کاهش می‌دهد. کودک ۶ ماهه تا کمتر از ۹ ساله که قبلاً دست‌کم دو نوبت واکسن آنفولانزا نگرفته باشد، در شروع به دو نوبت با فاصلهٔ حداقل چهار هفته نیاز دارد و بعد هر سال یک نوبت. شیرخوار زیر ۶ ماه واکسن نمی‌شود؛ پس واکسن مراقبان و اعضای خانه محافظت او را بیشتر می‌کند.

دربارهٔ انواع واکسن، دسترسی و زمان تزریق در ایران در سال ۱۴۰۵ به‌طور مفصل در واکسن آنفولانزا ۱۴۰۵ نوشته‌ایم. برای کودک، نوع واکسن، سن مناسب و دسترسی را حتماً از پزشک اطفال بپرسید. بهداشت روزمره هم کمک می‌کند: شستن دست، پوشاندن دهان هنگام سرفه، دورنگه‌داشتن کودک از افراد بیمار و تهویهٔ اتاق (پیشگیری از آنفولانزا).

ویزیت اطفال در منزل کجا به کار می‌آید؟

ویزیت پزشک اطفال در منزل زمانی مناسب است که کودک تب و علائم آنفولانزایی دارد اما نشانهٔ اورژانسی ندارد و شما می‌خواهید بدون بردن کودک بیمار به مطب، معاینه و راهنمایی بگیرید. بر پایهٔ صفحهٔ ویزیت اطفال در منزل کارن درمان، این ویزیت برای تب، سرماخوردگی، اسهال و استفراغ و نگرانی از کم‌آبی در کودک در نظر گرفته شده است و برای بستری یا تصویربرداری تخصصی باید به مرکز درمانی ارجاع شود.

اگر کودک زیر ۳ ماه است، تب بالا دارد یا هر علامت هشدار بالا را دارد، منتظر ویزیت در منزل نمانید و به اورژانس بروید یا ۱۱۵ را بگیرید. در غیر این صورت می‌توانید ویزیت متخصص اطفال در منزل یا برای ارزیابی عمومی ویزیت پزشک در منزل را بخواهید. اگر پزشک کم‌آبی را تأیید کند و کودک نتواند بنوشد، همان پزشک دربارهٔ لزوم سرم تصمیم می‌گیرد.

اشتباه‌های رایج والدین در آنفولانزای کودک

• دادن آسپرین یا قرص‌های ترکیبی دارای سالیسیلات.
• دادن دوز بزرگسال یا «نصف قرص بزرگسال» به‌جای فرآورده و دوز مخصوص سن و وزن کودک.
• دادن هم‌زمان استامینوفن و ایبوپروفن یا دادن هر چند ساعت یک بار فقط برای رساندن دما به نرمال.
• پیچیدن کودک در پتوی ضخیم یا شستن با آب سرد.
• شروع آنتی‌بیوتیک باقی‌مانده از بیماری قبلی.
• دادن آب‌میوه و نوشابه برای جبران مایعات.
• بی‌توجهی به رفتار کودک به بهانهٔ «تبش پایین است».
• فرستادن زودهنگام کودک به مدرسه وقتی هنوز تب دارد یا بسیار بی‌حال است.

سؤالات متداول

پاسخ‌های زیر عمومی‌اند و برای تصمیم دربارهٔ کودک خودتان باید با پزشک اطفال هماهنگ شوند.

جمع‌بندی

در بیشتر کودکان آنفولانزا با استراحت، مایعات و در صورت ناراحتی یک تب‌بر مناسب سن در خانه بهتر می‌شود. چهار قاعدهٔ ساده بیشتر از همه به کودک کمک می‌کند: آسپرین ندهید، تب‌بر را برای راحتی بدهید نه برای عدد، به نشانه‌های کم‌آبی دقت کنید و علائم خطر را از حفظ بدانید. هرچه کودک کوچک‌تر یا پرخطرتر باشد، زودتر باید با پزشک اطفال تماس بگیرید.