✓تمامی پرسنل ما، نیروهای شاغل و استخدام‌شده مراکز درمانی دولتی معتبر هستند

نشانه‌های روزهای پایانی بیمار در خانه: چه تغییری می‌بینیم و چه کار می‌توانیم بکنیم؟

— دکتر محمد حسین شهابی • ۱۴ دقیقه
نشانه‌های روزهای پایانی بیمار در خانه: چه تغییری می‌بینیم و چه کار می‌توانیم بکنیم؟
دکتر محمد حسین شهابی
دکتر محمد حسین شهابی

متخصص بیماری‌های داخلی

بازبینی علمی: دکتر علی نوری (متخصص طب اورژانس)

آخرین بازبینی پزشکی: · سیاست بازبینی محتوا

پاسخ سریع

بر اساس NHS و راهنمای NICE، در روزهای پایانی بیشتر بیماران، با هر بیماری، خواب‌آلودتر می‌شوند، کمتر می‌خورند و می‌نوشند، تنفسشان نامنظم یا پرصدا می‌شود (چین‌استوکس، صدای ترشحات)، دست و پایشان سرد می‌شود و پوستشان لکه‌دار یا کبود می‌شود، و ممکن است گیج یا بی‌قرار شوند. مطالعات روی بیماران سرطانی نشان داده‌اند مکث تنفس، صدای ترشح گلو، نبض‌نداشتن مچ دست و کم‌شدن ادرار معمولاً در سه روز آخر دیده می‌شوند، اما هیچ نشانه‌ای زمان دقیق را نمی‌گوید و بهبود موقت هم ممکن است.

خواب‌آلودگی و کم‌شدن هوشیاریشایع‌ترین؛ بیمار بیشتر می‌خوابد و گاهی بیدار نمی‌شود
نخوردن و ننوشیدنطبیعی است؛ لازم نیست بیمار را مجبور به خوردن کنید
تنفس نامنظم و پرصداچین‌استوکس، مکث، صدای ترشحات؛ معمولاً ناراحت‌کننده برای خود بیمار نیست
سرد‌شدن دست و پا و لکه‌شدن پوستنتیجهٔ تغییر گردش خون؛ پتو بیندازید

درد کنترل‌نشده، تنگی نفس همراه با ناراحتی شدید، بی‌قراری شدید، خونریزی یا تشنج نیاز به تماس فوری با پزشک یا تیم مراقبت دارد؛ اگر بیماری ناگهانی و غیرمنتظره است، ۱۱۵.

خدمت در منزل شما، با پرستار مجاز:

خلاصه کاربردی

  • در روزهای پایانی بیشتر بیماران خواب‌آلودتر می‌شوند و کمتر می‌خورند و می‌نوشند؛ این تغییر طبیعی است و لازم نیست بیمار را مجبور به خوردن کنید.
  • تنفس نامنظم، چین‌استوکس و صدای ترشحات از نشانه‌های رایج روزهای پایانی است و معمولاً برای بیمار ناراحت‌کننده نیست.
  • هیچ نشانه‌ای زمان دقیق مرگ را پیش‌بینی نمی‌کند و بهبود موقت هم ممکن است.
  • درد کنترل‌نشده، تنگی نفس شدید، بی‌قراری شدید یا خونریزی را باید فوراً با تیم درمان در میان گذاشت.

مسیرهای مرتبط

سوالات پرتکرار

نشانه‌های روزهای پایانی زندگی چیست؟

بر اساس NHS و NICE: خواب‌آلودگی و کم‌شدن هوشیاری، نخواستن غذا و آب، تنفس نامنظم (چین‌استوکس) و پرصدا، گیجی یا بی‌قراری، سرد‌شدن دست و پا و لکه‌شدن پوست. این تغییرها در بیشتر بیماران، با هر بیماری، دیده می‌شود.

آیا باید بیمار را مجبور به خوردن و نوشیدن کنیم؟

خیر. NHS می‌گوید نخوردن در روزهای پایانی شایع است و نزدیک به مرگ بدن نمی‌تواند غذا را هضم کند و نیازی به غذا ندارد؛ خانواده لازم نیست بیمار را مجبور به خوردن کند. اگر بیمار نمی‌تواند بنوشد، می‌توان لب‌هایش را با آب مرطوب کرد. توصیهٔ NICE نیز مراقبت مکرر از دهان و لب و کمک به نوشیدن در صورت تمایل است.

صدای خرخر و تنفس نامنظم بیمار یعنی درد می‌کشد؟

لزوماً نه. NHS توضیح می‌دهد در این مرحله ترشحات طبیعی دستگاه تنفس چون بیمار تکان نمی‌خورد و سرفه نمی‌کند تجمع می‌یابند و صدای خرخر ایجاد می‌کنند. با این حال اگر بیمار نشانه‌های ناراحتی دارد، پزشک یا تیم درمان را خبر کنید؛ می‌شود علل قابل‌درمان را بررسی کرد.

از کجا بفهمیم مرگ نزدیک است؟

هیچ نشانه‌ای زمان دقیق را نمی‌گوید. NICE می‌گوید تشخیص روزهای پایانی دشوار است و ممکن است بیمار موقتاً بهتر شود. در مطالعات روی بیماران سرطانی، مکث تنفس، صدای ترشح گلو، نبض‌نداشتن مچ دست و کم‌شدن ادرار معمولاً در سه روز آخر دیده شد. تصمیم‌گیری با پزشک معالج است.

کی باید به پزشک یا ۱۱۵ زنگ بزنیم؟

درد کنترل‌نشده، تنگی نفس همراه با ناراحتی، بی‌قراری شدید، خونریزی، تشنج یا هر نگرانی شدید را فوراً با پزشک یا تیم مراقبت در میان بگذارید. اگر برنامهٔ مراقبت تسکینی ندارید و بیمار ناگهان از حال رفته یا نفس نمی‌کشد، ۱۱۵ و احیا.

بعد از فوت در خانه چه کنیم؟

اگر فوت قابل‌انتظار و طبیعی است، با پزشک معالج یا دادپزشک (۳۱۶۳ با پیش‌شمارهٔ ۰۴۱) تماس بگیرید و مدارک و سوابق را آماده کنید؛ اگر مشکوک یا ناگهانی است، با ۱۱۰. مراحل در مقالهٔ «بعد از فوت در منزل تا رسیدن پزشک چه کنیم» آمده است.

اگر عزیزی در مرحلهٔ پایانی بیماری یا سالمندی در خانه است، شاید نگران این باشید که روزهای آخر چه شکلی دارد، چه چیزی طبیعی است و چه چیزی باید زنگ خطر باشد. شناختن این تغییرها دو فایده دارد: ترس را کم می‌کند و به خانواده کمک می‌کند به‌جای وحشت، به‌موقع به تیم درمان خبر بدهد.

این مقاله دربارهٔ بزرگسالان نوشته شده و بر پایهٔ سه منبع بالینی است: صفحهٔ NHS دربارهٔ تغییرات ساعت‌ها و روزهای آخر زندگی، راهنمای NICE برای مراقبت از بزرگسالان در روزهای پایانی (NG31)، و مطالعات بالینی دربارهٔ نشانه‌های نزدیکی مرگ. نتیجهٔ مهم این منابع این است که این نشانه‌ها «احتمال» را نشان می‌دهند و زمان دقیق را نمی‌گویند.

پیش از ادامه

این مطلب تشخیص یا تصمیم پزشکی نیست و جای نظر پزشک معالج و تیم مراقبت تسکینی را نمی‌گیرد. اگر بیمار ناگهان نفس نمی‌کشد یا از حال رفته و برنامهٔ مراقبت تسکینی ندارید، ۱۱۵. اگر درد یا تنگی نفس شدید و کنترل‌نشده است، همین حالا با پزشک یا تیم درمان تماس بگیرید.

«روزهای پایانی» یعنی چه؟

«روزهای پایانی» یا مرحلهٔ در حال مرگ، مرحلهٔ کوتاهی (ساعت‌ها تا چند روز) است که بدن آماده خاموشی می‌شود. NHS می‌گوید تغییرات فیزیکی در این مرحله در بیشتر مردم، با هر بیماری، رخ می‌دهد و می‌تواند ساعت‌ها یا روزها طول بکشد. هر بیمار الگوی خودش را دارد؛ بعضی نشانه‌ها را همه می‌بینند و بعضی را نه.

یک نکتهٔ مهم NICE این است که تشخیص ورود به روزهای پایانی «اغلب دشوار» است و بهبود نشانه‌ها می‌تواند به معنی ثبات یا حتی بهبود موقت باشد. بنابراین هیچ نشانه‌ای مثل ساعت شنی نیست؛ پزشک با کنار هم گذاشتن نشانه‌ها، سابقه و پیگیری روزانه (راهنمای NICE: بررسی تغییرات دست‌کم هر ۲۴ ساعت) تصمیم می‌گیرد.

اتاق خوابی آرام با نور ملایم، تخت و یک صندلی کنار آن که یکی از اعضای خانواده روی آن نشسته است
در روزهای پایانی، حضور آرام خانواده مهم‌ترین مراقبت است (تصویر مفهومی).

شایع‌ترین تغییرها در ساعت‌ها و روزهای آخر

NHS و NICE این تغییرها را فهرست کرده‌اند. در ادامه هر کدام را همراه توصیهٔ ساده‌ای برای خانواده می‌خوانید.

تغییرهای رایج و واکنش مناسب
تغییرتوضیحچه کنیم؟
خواب‌آلودگی و کاهش هوشیاریبیمار بیشتر می‌خوابد، انرژی کمتر می‌شود و گاهی بیهوش می‌شود (NHS)آرام صحبت کنید و کنارش بمانید؛ نیازی به گرفتن پاسخ نیست
نخواستن غذا و آبنخوردن شایع است؛ بلعیدن دارو هم دشوار می‌شود (NHS)مجبور نکنید؛ لب‌ها را با آب مرطوب کنید و دربارهٔ شکل جایگزین دارو از پزشک بپرسید
تنفس نامنظم، مکث، چین‌استوکسدورهٔ تنفس سطحی و تند به‌دنبال مکث (NHS و NICE)آرام کنار بیمار بمانید؛ اگر بیمار ناراحت است، تیم درمان را خبر کنید
صدای ترشحات و خرخرترشحات طبیعی دستگاه تنفس چون بیمار حرکت نمی‌کند تجمع می‌یابند (NHS)تغییر وضعیت بدن گاهی کمک می‌کند؛ اگر نگران‌کننده بود پزشک را خبر کنید
گیجی، توهم، بی‌قراریداروها یا تغییر شیمی مغز؛ ممکن است بیمار شاکی یا بی‌قرار شود (NHS)آرام باشید و بحث نکنید؛ تیم درمان درد، تنگی نفس یا عفونت را بررسی می‌کند
سرد‌شدن دست و پا، لکه‌دارشدن پوستتغییر گردش خون؛ ممکن است آبی‌رنگ به نظر برسد (NHS و NICE)دست و پا را با پتو بپوشانید

۱. خواب‌آلودگی و هوشیاری کمتر

NHS می‌گوید بیمار خسته‌تر و خواب‌آلودتر می‌شود، بیشتر می‌خوابد و با گذشت زمان بین هوشیاری و بی‌هوشی رفت‌وآمد می‌کند. در این مرحله ارتباط کلامی کم می‌شود. لازم نیست «جواب» بگیرید؛ بسیاری از خانواده‌ها لمس دست، صدای آشنا و حضور آرام را معنادار می‌دانند.

۲. نخواستن غذا و نوشیدنی

این تغییر برای خانواده‌ها ناراحت‌کننده‌ترین است. NHS صریح می‌گوید نخوردن شایع است، ممکن است خانواده را ناراحت کند ولی لازم نیست بیمار را مجبور به خوردن کرد؛ نزدیک مرگ بدن قادر به هضم غذا نیست و نیازی به آن ندارد. اگر بیمار نمی‌تواند بنوشد، لب‌ها را با آب مرطوب کنید. NICE نیز مراقبت مکرر از دهان و لب، کمک به تمیزکردن دندان یا دندان مصنوعی و جرعه‌جرعه نوشیدن (در صورت تمایل) را توصیه می‌کند و می‌گوید خانواده را می‌توان در مراقبت از دهان و دادن نوشیدنی شریک کرد.

دستی که با گاز مرطوب لب‌های فردی را که روی بالش آرمیده نوازش می‌کند، با نور گرم اتاق
مراقبت از دهان و مرطوب‌کردن لب‌ها راحتی می‌آورد، نه اجبار به غذا خوردن (تصویر مفهومی).

۳. تغییر تنفس

تنفس نامنظم می‌شود. NHS «تنفس چین‌استوکس» را توضیح می‌دهد: دوره‌هایی از تنفس سطحی که با دوره‌های تنفس عمیق و تند عوض می‌شود و ممکن است بعد از آن مکث رخ دهد. NICE نیز چین‌استوکس، ترشحات پرصدا و تغییر هوشیاری را در فهرست نشانه‌ها آورده است. دربارهٔ صدای ترشحات (که معمولاً به آن «خرخر مرگ» می‌گویند) NHS می‌گوید بدن به‌طور طبیعی ترشح تولید می‌کند و در حالت سالم با سرفه پاک می‌شود؛ اما در بیمار در حال مرگ که حرکت نمی‌کند، ترشحات جمع می‌شوند و صدا می‌دهند.

۴. گیجی و بی‌قراری

داروها یا تغییر تعادل شیمیایی مغز می‌تواند گیجی یا توهم ایجاد کند. بیمار ممکن است جا یا آدم‌ها را نشناسد، بی‌قرار شود، بخواهد حرکت کند یا فریاد بزند. NHS تأکید می‌کند این رفتار برای خانواده ناخوشایند و با شخصیت بیمار ناهماهنگ است. تیم پزشکی می‌تواند علل را بررسی کند (درد، مشکل تنفسی، عفونت) یا بیمار را آرام کند؛ و اگر علتی پیدا نشد، دارو برای تسکین ناراحتی وجود دارد.

۵. سردی دست و پا و تغییر رنگ پوست

به‌خاطر تغییر گردش خون، دست و پا سرد می‌شود. NHS می‌گوید می‌توان با پتو دست و پا را گرم نگه داشت و در پوست روشن ممکن است کمی آبی دیده شود؛ در پوست تیره‌تر، رنگ آبی را راحت‌تر روی لب، بینی، گونه‌ها، گوش‌ها، زبان یا داخل دهان می‌بینید. NICE نیز «پوست لکه‌دار (mottled)» را از نشانه‌های ورود به روزهای پایانی می‌شمارد.

پتوی گرم و نرم که روی پاها و دست‌های فردی در تخت کشیده شده است، با نور ملایم عصر
سردی دست و پا طبیعی است و با پتو می‌توان راحتی داد (تصویر مفهومی).

نشانه‌هایی که در مطالعات نزدیک‌بودن مرگ را نشان می‌دهند

دو مطالعهٔ گروهی روی ۳۵۷ بیمار سرطان پیشرفته (Hui و همکاران، ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵) نشانه‌هایی را مشخص کرد که با مرگ در عرض سه روز ارتباط قوی داشت. این پژوهش در بخش‌های مراقبت تسکینی دو مرکز بزرگ انجام شد و ده‌ها نشانهٔ بدنی را هر ۱۲ ساعت ثبت کرد.

  • در سه روز آخر، با ویژگی بالا: نبض‌نداشتن شریان رادیال (مچ دست) و تنفس همراه با حرکت فک پایین (نسبت درست‌نمایی مثبت حدود ۱۶ و ۱۰)، کم‌شدن ادرار (۱۵)، چین‌استوکس (۱۲)، صدای ترشح گلو (۹).
  • نشانه‌های تازه‌تر: مردمک بدون واکنش، ناتوانی در بستن پلک‌ها، کم‌شدن پاسخ به صدا و دید، افتادگی چین بینی‌لبی، کشیدگی گردن به عقب، صدای غرغر تارهای صوتی و خونریزی دستگاه گوارش فوقانی.
  • نشانه‌های زودتر و کم‌اختصاصی: کاهش هوشیاری، مشکل بلع مایعات و افت شدید توان عملکرد، که بیش از سه روز زودتر آغاز می‌شدند و برای پیش‌بینی نزدیک‌بودن مرگ ویژگی کمتری داشتند.

برای خانواده‌ها دو هشدار لازم است. اول اینکه این مطالعه روی بیماران سرطانی بستری در واحدهای ویژه بود و برای هر بیمار و هر بیماری قابل تعمیم نیست. دوم اینکه این نشانه‌ها «احتمال» را بالا می‌برند، نه زمان دقیق را. NICE هم تأکید می‌کند ممکن است بیمار پیش از مرگ موقتاً بهتر هم شود. پیش‌بینی دقیق زمان فوت کار پزشک و تیم مراقبت تسکینی است، نه خانواده.

نمودار ساده‌ای از دو نوار هم‌جهت که یکی کم‌رنگ و بلند و دیگری پررنگ و کوتاه است، نماد نشانه‌های زودتر و دیرتر
بعضی نشانه‌ها زودتر و بعضی چند ساعت تا چند روز پیش از مرگ دیده می‌شوند؛ هیچ‌کدام ساعت دقیق را نمی‌گوید (تصویر مفهومی).

شایع‌ترین نشانه‌ها و ناراحتی‌ها در دو هفتهٔ آخر

یک مرور نظام‌مند (Kehl و Kowalkowski، ۲۰۱۳) که ۱۲ مطالعه و ۲۴۱۶ بیمار را بررسی کرد، شایع‌ترین موارد را در دو هفتهٔ آخر چنین گزارش کرد: تنگی نفس (حدود ۵۷٪)، درد (حدود ۵۲٪)، ترشحات تنفسی پرصدا (حدود ۵۱٪) و گیجی (حدود ۵۰٪). یعنی تقریباً نیمی از بیماران در این مرحله این مشکلات را دارند و بهتر است خانواده از قبل بداند که این‌ها شایع‌اند و درمان دارند.

چه کار می‌توانیم برای بیمار بکنیم؟

هدف مراقبت در این مرحله راحتی است. راهنمای NICE چند اصل عملی دارد که خانواده هم می‌تواند به آن‌ها توجه کند.

  • مراقبت از دهان و لب. دهان و لب را مکرر مرطوب و تمیز کنید و اگر بیمار می‌خواهد، جرعه‌جرعه آب بدهید (مگر پزشک خطر خفگی تشخیص داده باشد).
  • دردهای قابل‌درمان را فراموش نکنید. NICE می‌گوید همهٔ بیماران درد ندارند، اما اگر درد هست باید سریع و مؤثر درمان شود و علل برگشت‌پذیر مثل احتباس ادرار را درمان کرد. اگر پزشک احتباس ادرار را علت ناراحتی بیمار تشخیص دهد، سوند می‌تواند راحتی بیاورد.
  • روش‌های غیردارویی. تغییر وضعیت بدن برای درد و بادزن برای کم‌کردن احساس تنگی نفس از روش‌هایی است که NICE نام می‌برد.
  • دارو را پزشک تعیین کند. NICE توصیه می‌کند داروهایی که کمکی نمی‌کنند متوقف شوند، راه مصرف با توجه به توان بلع انتخاب شود و تزریق عضلانی پرهیز شود (راه زیرجلدی یا وریدی ترجیح دارد). خانواده نباید دوز یا نوع دارو را خودش عوض کند.
  • آزمایش و اقدام غیرضروری نکنید. NICE می‌گوید تحقیقاتی که بر مراقبت اثر نمی‌گذارند لازم نیست. اگر نمی‌دانید آیا مراجعه به بیمارستان کمکی می‌کند، با پزشک معالج مشورت کنید.
پرستاری با لباس ساده کنار تخت بیمار در اتاقی گرم، در حال تنظیم بالش و پتو
هدف مراقبت در این مرحله راحتی بیمار است (تصویر مفهومی).

چه زمانی با تیم درمان تماس بگیریم؟

این موارد را برای تماس فوری یادداشت کنید:

  • درد کنترل‌نشده یا چهره‌ای که ناراحتی شدید نشان می‌دهد
  • تنگی نفس همراه با ناراحتی شدید یا احساس خفگی
  • بی‌قراری، فریاد یا آشفتگی شدید که با آرام‌کردن بهتر نمی‌شود
  • خونریزی (مثل استفراغ یا مدفوع خونی) که قبلاً پیش‌بینی نشده بود
  • تشنج
  • نگرانی شدید خانواده که تیم باید بشنود

اگر برنامهٔ مراقبت تسکینی دارید، شمارهٔ پزشک معالج یا تیم مراقبت را در دسترس بگذارید. اگر بیمار ناگهان نفس نمی‌کشد و برنامه‌ای برای این لحظه ندارید، ۱۱۵ و احیا (راهنمای ERC ۲۰۲۱). برای جزئیات، بعد از فوت در منزل تا رسیدن پزشک چه کنیم را بخوانید.

گوشی تلفنی روی میز کنار تخت با یک فهرست کوتاه از شماره‌های تماس ضروری
شمارهٔ پزشک معالج و تیم مراقبت را کنار تخت بگذارید (تصویر مفهومی).

اگر بیمار ناگهان بهتر شد یا نشانه‌ها عوض شد

NICE صریح می‌گوید بهبود نشانه‌ها یا عملکرد می‌تواند به معنی ثبات یا بهبود موقت باشد و پزشک باید این احتمال را در نظر بگیرد. گاهی بیمار چند ساعت یا چند روز بیدارتر، مشتاق‌تر به نوشیدن یا آرام‌تر می‌شود. این را «معجزه» یا «شکست» نخوانید؛ به پزشک خبر بدهید تا برنامه را تعدیل کند. NICE می‌گوید وضعیت بیمار دست‌کم هر ۲۴ ساعت باید دوباره بررسی و برنامهٔ مراقبت به‌روز شود، و خانواده هم باید بدانند این برنامه هر زمان ممکن است عوض شود.

صحبت‌کردن با بیمار و با خانواده

NICE چند توصیه دربارهٔ ارتباط دارد که برای خانواده هم مفید است: نیازهای ارتباطی بیمار (شنوایی، زبان، تمایل به شنیدن اطلاعات) را در نظر بگیرید؛ اگر بیمار می‌خواهد دربارهٔ وضعیتش صادقانه صحبت شود، «خوش‌بینی کاذب» ندهید و فرصتی برای گفتن ترس‌ها و پرسیدن سؤال‌ها فراهم کنید؛ و ارزش‌ها، آداب دینی و فرهنگی بیمار را (مثلاً حضور خانواده، دعا و قرائت، نحوهٔ خبردادن) محترم بدارید. اگر بیمار پاسخ نمی‌دهد هم، آرام و با احترام با او صحبت کنید؛ دقیقاً نمی‌دانیم چه مقدار می‌شنود، اما صحبت آرام ضرری ندارد. برای احتیاط، خبرهای ناراحت‌کننده را بالای سر او بحث نکنید.

برای کودکان و نوجوانانی که در خانه‌اند، به زبان ساده و صادقانه بگویید چه اتفاقی می‌افتد؛ پنهان‌کردن معمولاً اضطراب را بیشتر می‌کند. اگر می‌خواهند، اجازه بدهند در کنار بیمار بنشینند، ولی هیچ‌کس را مجبور نکنید.

مراقبت در خانه یا بیمارستان؟

NICE می‌گوید مکان مراقبت دلخواه بیمار باید در برنامهٔ مراقبت ثبت شود. بسیاری از بیماران ترجیح می‌دهند در خانه بمانند، اما این همیشه شدنی نیست: اگر درد یا تنگی نفس با امکانات خانه کنترل نمی‌شود، خانواده تنها است و توان مراقبت ندارد، یا تجهیزات لازم در دسترس نیست، انتقال به بیمارستان یا مرکز تسکینی می‌تواند به راحتی بیمار کمک کند. تصمیم را پیش از بحران با پزشک بگیرید و آن را فردی و بدون احساس گناه بدانید.

اگر بیمار در خانه می‌ماند، از پزشک بپرسید: چه کسی در شب پاسخگو است؟ اگر درد یا تنگی نفس تشدید شد، دارو یا اقدام ازپیش‌تعیین‌شده‌ای هست؟ برای تماس اضطراری شماره‌ای هست که در همهٔ ساعت‌ها پاسخ دهد؟ چه کسی می‌تواند پس از فوت گواهی بدهد؟ این پرسش‌ها آرامش بیشتری از هر وعدهٔ کلی می‌دهد.

پیش از آن آماده شوید

اگر بیمار در مراحل پایانی در خانه است، بهترین کار آماده‌شدن پیش از بحران است. NICE می‌گوید باید با بیمار و نزدیکانش دربارهٔ مکان مراقبت دلخواه، خواست‌ها و برنامهٔ مراقبت فردی گفت‌وگو شود و آن را مستند کرد. خانواده می‌تواند این‌ها را از پزشک بپرسد:

  • چه علائمی ممکن است رخ دهد و برای هر کدام با چه کسی تماس بگیریم؟
  • در لحظهٔ فوت چه کسی باید خبر شود و چه کسی گواهی می‌دهد؟ (توضیح بیشتر: گواهی فوت را از کجا بگیریم)
  • داروهایی که مصرف می‌شود و داروهایی که ممکن است قطع شود؟
  • اگر بیمار در منزل ماند، چه تجهیزاتی لازم است؟

در تهران، ویزیت پزشک در منزل و مراقبت ویژه و پرستاری در منزل می‌تواند بخشی از این مراقبت‌ها را هماهنگ کند؛ سوندگذاری در منزل هم برای راحتی بیمار گاهی لازم است. این خدمات جای تیم مراقبت تسکینی و پزشک معالج نیست؛ هماهنگی با آن‌ها را خودتان انجام دهید.

برای مراقبت‌های عمومی سالمند و بیماران مزمن هم می‌توانید پرستار سالمند در منزل و زخم بستر: پیشگیری و مراقبت را ببینید.

پوشه‌ای از سوابق پزشکی و برگهٔ یادداشت برنامهٔ مراقبت روی میز کنار تخت بیمار
پوشهٔ سوابق و برنامهٔ مراقبت را از قبل آماده کنید (تصویر مفهومی).

مراقبت از خودتان

خانوادهٔ مراقب هم به مراقبت نیاز دارد. نوبت‌بندی کنید تا یک نفر همیشه بتواند بخوابد و غذا بخورد، از دیگران کمک بخواهید و اگر احساس فروپاشی دارید، با پزشک یا مشاور صحبت کنید. این روزها سخت است و سخت‌بودنش طبیعی است.

سؤال‌های متداول

نشانه‌های روزهای پایانی زندگی چیست؟

بر اساس NHS و NICE: خواب‌آلودگی و کم‌شدن هوشیاری، نخواستن غذا و آب، تنفس نامنظم (چین‌استوکس) و پرصدا، گیجی یا بی‌قراری، سرد‌شدن دست و پا و لکه‌شدن پوست. این تغییرها در بیشتر بیماران، با هر بیماری، دیده می‌شود.

آیا باید بیمار را مجبور به خوردن و نوشیدن کنیم؟

خیر. NHS می‌گوید نخوردن در روزهای پایانی شایع است و نزدیک به مرگ بدن نمی‌تواند غذا را هضم کند و نیازی به غذا ندارد؛ خانواده لازم نیست بیمار را مجبور به خوردن کند. اگر بیمار نمی‌تواند بنوشد، می‌توان لب‌هایش را با آب مرطوب کرد. توصیهٔ NICE نیز مراقبت مکرر از دهان و لب و کمک به نوشیدن در صورت تمایل است.

صدای خرخر و تنفس نامنظم بیمار یعنی درد می‌کشد؟

لزوماً نه. NHS توضیح می‌دهد در این مرحله ترشحات طبیعی دستگاه تنفس چون بیمار تکان نمی‌خورد و سرفه نمی‌کند تجمع می‌یابند و صدای خرخر ایجاد می‌کنند. با این حال اگر بیمار نشانه‌های ناراحتی دارد، پزشک یا تیم درمان را خبر کنید؛ می‌شود علل قابل‌درمان را بررسی کرد.

از کجا بفهمیم مرگ نزدیک است؟

هیچ نشانه‌ای زمان دقیق را نمی‌گوید. NICE می‌گوید تشخیص روزهای پایانی دشوار است و ممکن است بیمار موقتاً بهتر شود. در مطالعات روی بیماران سرطانی، مکث تنفس، صدای ترشح گلو، نبض‌نداشتن مچ دست و کم‌شدن ادرار معمولاً در سه روز آخر دیده شد. تصمیم‌گیری با پزشک معالج است.

کی باید به پزشک یا ۱۱۵ زنگ بزنیم؟

درد کنترل‌نشده، تنگی نفس همراه با ناراحتی، بی‌قراری شدید، خونریزی، تشنج یا هر نگرانی شدید را فوراً با پزشک یا تیم مراقبت در میان بگذارید. اگر برنامهٔ مراقبت تسکینی ندارید و بیمار ناگهان از حال رفته یا نفس نمی‌کشد، ۱۱۵ و احیا.

بعد از فوت در خانه چه کنیم؟

اگر فوت قابل‌انتظار و طبیعی است، با پزشک معالج یا دادپزشک (۳۱۶۳ با پیش‌شمارهٔ ۰۴۱) تماس بگیرید و مدارک و سوابق را آماده کنید؛ اگر مشکوک یا ناگهانی است، با ۱۱۰. مراحل در مقالهٔ «بعد از فوت در منزل تا رسیدن پزشک چه کنیم» آمده است.

جمع‌بندی

در ساعت‌ها و روزهای پایانی، بیشتر بیماران خواب‌آلودتر می‌شوند، کمتر می‌خورند و می‌نوشند، تنفس‌شان نامنظم یا پرصدا می‌شود، دست و پایشان سرد و پوستشان لکه‌دار می‌شود و ممکن است گیج یا بی‌قرار شوند. این‌ها طبیعی‌اند و مجبورکردن به خوردن لازم نیست. هیچ نشانه‌ای زمان دقیق را نمی‌گوید. مراقبت از دهان و لب، گرم‌نگه‌داشتن دست و پا و درمان درد و تنگی نفس هدف اصلی است. درد کنترل‌نشده، تنگی نفس شدید، بی‌قراری یا خونریزی را فوراً با تیم درمان در میان بگذارید و مدارک و شمارهٔ پزشک را از قبل آماده کنید.

برای هماهنگی ویزیت پزشک یا پرستار در منزل می‌توانید مشورت بگیرید — ۰۹۱۲۰۷۶۶۸۰۱

منابع علمی

  1. NHS: Changes in the last hours and days of life (صفحه بازبینی‌شده ۲۶ اکتبر ۲۰۲۳)
  2. NICE NG31: Care of dying adults in the last days of life (۲۰۱۵؛ توصیه‌های ۱.۱، ۱.۴ و ۱.۵)
  3. Hui D et al. Clinical signs of impending death in cancer patients. Oncologist, 2014
  4. Hui D et al. Bedside clinical signs associated with impending death in patients with advanced cancer. Cancer, 2015
  5. Kehl KA, Kowalkowski JA. A systematic review of the prevalence of signs of impending death and symptoms in the last 2 weeks of life. Am J Hosp Palliat Care, 2013
  6. Olasveengen TM et al. European Resuscitation Council Guidelines 2021: Basic Life Support. Resuscitation, 2021

تاریخ دسترسی: ۱۴۰۵/۰۷/۲۵ (۲۰۲۶-۱۰-۱۷). مطالعه‌های Hui روی بیماران سرطان پیشرفته در بخش‌های مراقبت تسکینی انجام شده و برای همهٔ بیماران و همهٔ بیماری‌ها قابل تعمیم نیست. این مقاله آموزشی است و جای تصمیم پزشک معالج و تیم مراقبت تسکینی را نمی‌گیرد؛ دوز و نوع دارو را فقط پزشک تعیین می‌کند.

برای دریافت خدمت در منزل، همین حالا اقدام کنید:

پس از ثبت درخواست، در پنل کاربری وضعیت پرستار را لحظه‌به‌لحظه می‌بینید و می‌توانید مستقیم با او گفتگو کنید.

در حال آماده‌سازی بخش تعامل کاربران...