عوارض سرم زدن: ورم و درد دست بعد از سرم، علت‌ها، درمان و علائم خطر

سرم زدن در بیشتر موارد ایمن و روتین است، ولی مثل هر کار تهاجمی بدون عارضه نیست. جست‌وجوهایی مثل «ورم دست بعد از تزریق سرم»، «رفتن سرم زیر پوست» و «درد دست بعد از سرم زدن» نشان می‌دهد بیشتر نگرانی‌های مردم درباره‌ی یک چیز است: دستی که بعد از سرم متورم، دردناک یا کبود شده، آیا طبیعی است یا خطر دارد؟ این مقاله عوارض سرم را از شایع‌ترین (محل رگ) تا نادرترین (حساسیت، آب اضافه، عفونت) دسته‌بندی می‌کند، می‌گوید هر کدام را چطور تشخیص دهید، در خانه چه کنید، چه کار نکنید و کِی باید فوراً پزشک دید.

این مقاله آموزشی است و تشخیص و درمان فردی نمی‌دهد. اگر کسی در حین سرم تنگی نفس، تورم لب و زبان، کهیر منتشر یا افت ناگهانی هوشیاری پیدا کرد، سرم را قطع کنید و با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. برای آشنایی با اصل خدمت، صفحه وصل سرم در منزل تهران را ببینید.

عوارض سرم چند دسته‌اند؟

عوارض سرم را می‌توان به سه گروه تقسیم کرد. موضعی (محل رگ): درد، قرمزی، ورم، کبودی، نفوذ سرم به بافت، التهاب رگ. این‌ها شایع‌ترین‌اند. مربوط به مایع یا دارو: حساسیت، آب اضافه، اختلال املاح خون یا واکنش به داروی داخل سرم. عفونی: عفونت محل ورود کانولا و، نادر، عفونت جریان خون. شدت این عوارض از ناراحتی خفیف تا اورژانس متغیر است و بیشترشان با رگ‌گیری درست، وسایل استریل، انتخاب مایع مناسب و پایش حین سرم قابل کاهش‌اند.

مرور سیستماتیک Marsh و همکاران (J Adv Nurs، ۲۰۲۰) روی ۷۶٬۹۷۷ کانولای رگ محیطی بزرگسالان، این میزان‌ها را گزارش کرد: فلبیت (با تعریف مشخص) ۱۹٫۳٪، نفوذ یا نشت به بافت ۱۳٫۷٪، گرفتگی کانولا ۸٪، نشت از محل ۷٫۳٪، درد ۶٫۴٪ و جابه‌جایی کانولا ۶٫۰٪. این ارقام عمدتاً برای کانولاهایی است که مدتی (ساعت‌ها تا روزها) در بیمار مانده‌اند؛ برای سرم کوتاه‌مدت در منزل که کانولا بعد از پایان کار برداشته می‌شود، عدد دقیق مشابهی در منابع بررسی‌شده نبود و نباید همان‌ها را عیناً به آن تعمیم داد. همین مرور نتیجه می‌گیرد عوارض کانولا «به‌طرز ناخوشایندی شایع» است؛ پس باید جدی‌شان گرفت.

چرا بعد از سرم دستم ورم یا درد کرده است؟

سه دلیل رایج دارد؛ تفکیک آنها با ظاهر و حس دست ممکن است ولی قطعی نیست:

در هر حالتی که در حین سرم ناگهان دست باد کرد یا درد شدید و سوزشی شروع شد، سرم را متوقف کنید؛ ادامه‌ی سرم در حالت نفوذ، مایع و دارو را به بافت می‌ریزد. اگر داروی داخل سرم تحریک‌کننده باشد، نفوذ آن به بافت می‌تواند آسیب ایجاد کند؛ برای همین بعضی داروها فقط با پایش دقیق داده می‌شوند.

فلبیت چیست و چطور تشخیص داده می‌شود؟

فلبیت یعنی التهاب دیواره‌ی رگ. در رگ‌های محیطی با کانولا، علائم آن عبارت‌اند از درد، قرمزی، گرما، تورم و گاهی یک رگ سفت و دردناک شبیه ریسمان. مطالعه‌ی Mihala و همکاران (J Infus Nurs، ۲۰۱۸) هشت نشانه و علامت فلبیت را روی بیش از ۲۲ هزار مشاهده‌ی روزانه بررسی کرد: ورم، قرمزی، نشت، رگ سفت و قابل لمس، ترشح چرکی، گرمی، درد و حساسیت به لمس. بیشتر این علائم فقط گاه‌گاهی یا نادر دیده شدند (حساسیت به لمس با ۵٫۷٪ شایع‌تر بود) و همبستگی‌شان عمدتاً کم بود، جز اینکه گرمی ارتباط قوی با حساسیت به لمس، ورم و قرمزی داشت. یعنی فلبیت همیشه با یک علامت واضح شروع نمی‌شود و هر علامت تازه در محل رگ ارزش بررسی دارد.

اگر کانولا مدتی در رگ مانده باشد، نظارت بر محل آن اهمیت دارد. Cochrane (۲۰۱۹) نه کارآزمایی با ۷٬۴۱۲ شرکت‌کننده را مرور کرد و دید تعویض روتین کانولا هر ۳ روز با تعویض فقط وقتی لازم می‌شود، از نظر فلبیت تفاوت روشنی ندارد (RR ‏۱٫۰۷؛ شواهد با اطمینان متوسط)؛ یعنی مهم‌تر از «تعویض زمان‌دار»، دیدن علائم و برداشتن به‌موقع کانولا است. در سرم‌های خانگی که کانولا بعد از پایان کار برداشته می‌شود، این موضوع کمتر مطرح است.

اگر حین سرم دست باد کرد، دقیقاً چه کنیم؟

1. جریان سرم را ببندید (با کلمپ ست سرم) یا از پرستار بخواهید ببندد. منتظر تمام‌شدن سرم نمانید.
2. دست را کمی بالاتر از سطح قلب نگه دارید (روی بالش).
3. روی ورم فشار یا ماساژ ندهید و سوزن یا چسب را خودسرانه نکنید.
4. به پرستار یا پزشک اطلاع دهید و بگویید چه دارویی یا چه سرمی در حال تزریق بوده است.
5. ساعت شروع، اندازه‌ی ورم و حس انگشتان را یادداشت کنید تا اگر بدتر شد مقایسه شود.
6. در موارد ساده، پرستار رگ جدید در دست دیگر یا محل دیگر می‌گیرد و جای نفوذ را چند ساعت زیر نظر می‌گیرد.

کبودی و خونریزی بعد از سرم

کبودی کوچک اطراف محل رگ‌گیری شایع است و معمولاً در چند روز به‌تدریج محو می‌شود. احتمال آن در سالمندان، کسانی که ضدانعقاد یا آسپیرین مصرف می‌کنند و رگ‌های ظریف دارند بیشتر است. بعد از بیرون‌کشیدن کانولا چند دقیقه فشار ملایم و بدون مالش روی محل کمک می‌کند. اگر کبودی بزرگ، سفت و دردناک شد یا انگشتان بی‌حس شد، پزشک را ببینید. اگر داروی ضدانعقاد مصرف می‌کنید، حتماً هنگام ثبت درخواست سرم به پرستار بگویید.

عوارض عمومی سرم: حساسیت، آب اضافه و املاح

این عوارض نادرتر ولی مهم‌اند و بیشتر به مایع یا دارو و وضعیت بیمار مربوط‌اند:

• آب اضافه (بار مایع): NICE در راهنمای مایع وریدی بزرگسالان می‌گوید وخیم‌شدن حال بیمار، به‌خصوص تنگی نفس، می‌تواند نشانه‌ی بار مایع زیاد باشد و در بیماران با مشکل قلبی، کلیوی یا کبدی باید با احتیاط و کمک متخصص تصمیم گرفت. نشانه‌های هشدار: تنگی نفس، سرفه‌ی ناگهانی، تورم تازه‌ی پاها.
• واکنش حساسیتی: از خارش و کهیر خفیف تا واکنش شدید با تنگی نفس، تورم لب و زبان و افت فشار. هر نشانه‌ی جدی در حین سرم یعنی قطع سرم و تماس اورژانس.
• اختلال املاح خون: بسته به نوع مایع و بیماری، سدیم و پتاسیم ممکن است تغییر کند. NICE برای کودکان در نگهداری روزانه، مایع ایزوتونیک (مثل نرمال سالین حاوی سدیم در حد ۱۳۱ تا ۱۵۴ میلی‌مول در لیتر) را توصیه می‌کند و در صورت کاهش سدیم خون بیمار هیپوتونیک را به ایزوتونیک تغییر می‌دهد. یعنی نوع مایع برای کودک و سالمند را باید پزشک انتخاب کند، نه سلیقه.
• واکنش به ویتامین یا دارو در سرم: سوزش در مسیر رگ، گرگرفتگی یا تهوع هنگام تزریق سریع بعضی مکمل‌ها گاهی دیده می‌شود. سرعت را پرستار تنظیم می‌کند؛ اگر ناراحتی ایجاد شد حتماً بگویید.
• عفونت: عفونت جریان خون مرتبط با کانولای محیطی نادر است؛ در کارآزمایی‌های مرور Cochrane حدود ۱ تا ۲ مورد در حدود ۳٬۶۰۰ بیمار در هر گروه دیده شد. عفونت محل (قرمزی، چرک، تب) شایع‌تر است و رعایت استریل، بهداشت دست و برداشتن به‌موقع کانولا مهم‌ترین پیشگیری است.

چه کسانی بیشتر در معرض عوارض‌اند؟

خطر برای همه یکسان نیست. در متاآنالیز Marsh نفوذ سرم در کانولاهایی که در اورژانس گذاشته شده بودند بیشتر (حدود ۲۵٫۲٪) از سایر بخش‌ها بود، که نشان می‌دهد شرایط عجله، وضعیت رگ بیمار و مهارت رگ‌گیری اهمیت دارند. NICE هم بیمارانی با بیماری قلبی، کلیوی یا کبدی، تورم شدید بدن یا اختلال سدیم و پتاسیم را جزو مواردی می‌داند که ارزیابی و کمک متخصص لازم دارند. در عمل، سالمندان، کودکان، بیماران قلبی و کلیوی و کسانی که ضدانعقاد مصرف می‌کنند باید پیش از سرم، اطلاعاتشان را کامل به پرستار یا پزشک بدهند، حتی اگر فقط «یک سرم ساده» می‌خواهند.

«خطر تمام شدن سرم» یا «سرم زیاد» چیست؟

دو نگرانی رایج وجود دارد. اولی این است که با تمام‌شدن کامل سرم، چه اتفاقی می‌افتد. پاسخ عملی ساده است: مسیر سرم باید پیش از خالی‌شدن کامل کیسه یا بطری بسته شود. به همین دلیل در منزل سرم باید با حضور پرستار یا مراقب آموزش‌دیده انجام شود و بیمار را موقع نزدیک شدن به اتمام سرم تنها نگذارید (میزان خطر دقیق این موضوع در منابع بررسی‌شده گزارش نشده بود). دومی «سرم زیاد» است: NICE می‌گوید مایع وریدی باید فقط وقتی نیاز بیمار از راه خوراکی برآورده نمی‌شود داده شود و به‌محض امکان قطع شود. یعنی سرم را «تقویتی» یا «همیشه بی‌خطر» نبینید؛ هر سرم یک تصمیم پزشکی با سود و زیان است. در مقاله‌ی چه کسانی به سرم نیاز دارند؟ این تصمیم را بیشتر توضیح داده‌ایم.

چطور خطر عوارض را کم کنیم؟

• سرم را فقط وقتی لازم است بزنید. در کم‌آبی خفیف، نوشیدن آب و محلول خوراکی (ORS) اغلب کافی است (ر.ک. سرم برای اسهال و استفراغ).
• سابقه را به پرستار بگویید: بیماری قلبی، کلیوی یا کبدی، حساسیت دارویی، داروهای ضدانعقاد و آخرین بار که سرم زده‌اید.
• ارزیابی و رگ‌گیری با وسایل استریل و انتخاب رگ مناسب توسط پرستار آموزش‌دیده.
• حین سرم نگران علائم باشید: سوزش، ورم، سردی دست، تنگی نفس، خارش یا کهیر را همان لحظه بگویید.
• از حرکت شدید دست خودداری کنید تا کانولا جابه‌جا نشود.
• بعد از سرم: محل را چند ساعت زیر نظر بگیرید، فشار ملایم بدهید و مراقبت‌های توصیه‌شده را رعایت کنید (ر.ک. مراقبت قبل و بعد از سرم).

اگر می‌خواهید سرم در منزل با ارزیابی اولیه، وسایل استریل و پایش حین کار انجام شود، صفحه وصل سرم در منزل تهران جزئیات خدمت، هزینه و زمان اعزام را توضیح می‌دهد؛ برای سؤالات دارویی هم ویزیت پزشک در منزل می‌تواند کمک کند.

چه اشتباه‌هایی خطر عوارض را بیشتر می‌کند؟

• ادامه‌دادن سرم با وجود ورم یا درد سوزشی به این امید که «خودش خوب می‌شود».
• مالش یا کمپرس گرم/سرد خودسرانه روی ورم بدون دانستن علت؛ انتخاب کمپرس گرم یا سرد به نوع دارو و عارضه بستگی دارد و باید با پرستار مشورت شود.
• سرعت‌دادن به چکه‌چکان برای زودتر تمام شدن سرم؛ سرعت را فقط پرستار یا پزشک تعیین می‌کنند.
• سرم گرفتن بدون ارزیابی در بیمار قلبی، کلیوی یا سالمند ضعیف.
• تزریق دارو یا ویتامین به سرم توسط غیرمتخصص یا بدون نسخه (برای سرم‌های حاوی دارو، نسخه پزشک لازم است).
• نادیده‌گرفتن تب و لرز بعد از سرم که می‌تواند علامت عفونت یا واکنش به سرم باشد.

جمع‌بندی

بیشتر عوارض سرم موضعی و خفیف‌اند و در محل رگ رخ می‌دهند: درد، ورم، کبودی، نفوذ سرم و فلبیت. مهم‌ترین اصل این است که با اولین نشانه‌ی ورم یا سوزش، سرم قطع و موضوع به پرستار یا پزشک گفته شود، نه اینکه ادامه پیدا کند. عوارض عمومی مثل حساسیت و آب اضافه نادرتر ولی جدی‌اند؛ تنگی نفس، تورم لب و صورت و کهیر منتشر اورژانس است. بهترین راه کاهش عوارض، سرم دادن فقط وقتی لازم است، ارزیابی قبل از شروع، رگ‌گیری استریل و پایش حین سرم است.

سؤالات متداول درباره‌ی عوارض سرم

پاسخ‌ها عمومی‌اند و جای معاینه‌ی پرستار یا پزشک را نمی‌گیرند.