مراقبت بعد از عمل تعویض مفصل زانو و لگن در خانه: برنامهٔ هفته‌به‌هفته

تعویض مفصل زانو یا لگن (آرتروپلاستی) فقط یک عمل جراحی نیست؛ شروع یک دورهٔ توان‌بخشی است. جراح مفصل را عوض می‌کند، اما اینکه مفصل جدید چقدر خوب کار کند به همان هفته‌ها و ماه‌های بعد از ترخیص بستگی دارد: چقدر تمرین کنید، زخم چطور ترمیم شود، لخته و عفونت چقدر زود شناخته شوند و خانه چقدر امن باشد.

این مقاله برنامهٔ هفته‌به‌هفتهٔ بهبودی را بر پایهٔ راهنمای بیمار NHS و آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا (AAOS) توضیح می‌دهد، با تأکید بر چیزی که اغلب در فاصلهٔ ترخیص تا ویزیت پیگیری گم می‌شود: «حالا در خانه دقیقاً چه کار کنم؟». زمان‌ها میانگین‌اند و برنامهٔ شما را جراح بر اساس روش عمل، نوع پروتز و وضعیت عمومی‌تان تعیین می‌کند.

بهبودی بعد از تعویض مفصل چقدر طول می‌کشد؟

بیشتر بیماران یک تا چهار روز بعد از تعویض مفصل زانو به خانه می‌روند و در سه تا شش هفته به بیشتر کارهای سبک روزمره برمی‌گردند، اما بهبودی کامل می‌تواند چند ماه یا بیشتر طول بکشد. NHS صریح می‌گوید زمان بهبودی به سن و سلامت عمومی بستگی دارد و برای تعویض نسبی (پارشیال) زانو کوتاه‌تر از تعویض کامل است. AAOS هم دربارهٔ لگن می‌نویسد بازگشت کامل «ماه‌ها» زمان می‌برد، چون عضله‌های اطراف مفصل قبل از عمل مدت‌ها ضعیف یا کوتاه و سفت شده بودند و باید به مفصل نو عادت کنند.

پس انتظار واقع‌بینانه این است که در هفته‌های اول درد، ورم و خستگی دارید، در ماه‌های بعد قدرت و دامنهٔ حرکت بیشتر می‌شود و حدود سه ماه بعد بیشتر مردم به فعالیت عادی نزدیک می‌شوند. AAOS و NHS هر دو یادآوری می‌کنند که درد و ورم خفیف در حین فعالیت و شب‌ها تا چند هفته طبیعی است.

پیش از ترخیص: خانه را چطور آماده کنیم؟

خانهٔ امن مهم‌ترین تجهیز بعد از عمل است، چون افتادن در هفته‌های اول می‌تواند مفصل جدید را آسیب بزند و حتی به عمل دوباره منجر شود. AAOS چند تغییر ساده را توصیه می‌کند که بهتر است قبل از ترخیص انجام شوند، نه بعد از آن.

• صندلی مناسب: صندلی محکم با نشیمن سفت، پشتی ثابت، دسته و ارتفاع حدود ۴۵ تا ۵۰ سانتی‌متر (۱۸ تا ۲۰ اینچ) که بلند شدن از آن آسان باشد، به‌علاوه یک زیرپایی برای بالا نگه‌داشتن گاهی پا.
• توالت و حمام: بالابر (رایزر) توالت فرنگی به‌خصوص اگر توالت کوتاه است، نیمکت یا صندلی دوش، دستگیرهٔ محکم دیوار در حمام و کنار توالت و کف‌پوش ضدلغزش.
• مسیر حرکت: جمع‌کردن فرش‌های شل و سیم‌ها و سنجاق‌کردن هر چیزی که ممکن است پا را گیر بیندازد.
• یک طبقه زندگی کردن: اگر ممکن است در هفته‌های اول اتاق خواب، سرویس و محل نشستن روی یک طبقه باشد تا پله کمتر لازم شود.
• نور و دسترسی: چراغ خواب مسیر تخت تا سرویس و قرار دادن وسایل پرمصرف در ارتفاع کمر.

AAOS همچنین یادآوری می‌کند که حتی با عصا و واکر در هفته‌های اول برای آشپزی، خرید، حمام و شست‌وشوی لباس به کمک نیاز دارید. اگر کسی در خانه نیست، همین‌جاست که ترتیب‌دادن یک همراه یا پرستار سالمند در منزل برای چند هفتهٔ اول معنا پیدا می‌کند. برای چک‌لیست کامل ایمن‌سازی خانه، مقالهٔ پیشگیری از زمین‌خوردن سالمندان را ببینید.

روز اول تا هفتهٔ اول: چه کار کنیم؟

در هفتهٔ اول هدف سه چیز است: خون در پاها جریان داشته باشد، مفصل شروع به حرکت کند و زخم سالم بماند. AAOS می‌نویسد بیشتر بیماران چند ساعت بعد از عمل می‌توانند تمرین‌های ساده را شروع کنند و این تمرین‌ها نه‌تنها لخته را پیشگیری می‌کنند بلکه درد بعد از عمل را هم کم می‌کنند.

تمرین‌های روزهای اول

AAOS برای زانو و لگن چند تمرین پایه معرفی می‌کند که فیزیوتراپیست یا جراح شما ممکن است همه یا بخشی از آن‌ها را تجویز کند و تعداد و دفعات را تنظیم کند:

• پمپ مچ پا: بالا و پایین‌بردن مچ پا به‌صورت ریتمیک، در نشسته یا خوابیده. AAOS پیشنهاد می‌کند در دورهٔ اولیه چند بار در ساعت و هر بار چند دقیقه انجام شود، مثلاً هر بار که تبلیغات تلویزیون شروع می‌شود، و تا وقتی ورم مچ و ساق کامل از بین برود ادامه یابد.
• سفت‌کردن عضلهٔ چهارسر ران (کوادریسپس): عضلهٔ جلوی ران را سفت کنید و تلاش کنید زانو را صاف کنید، ۵ تا ۱۰ ثانیه نگه دارید و شل کنید. تکرار تا خسته‌شدن عضله.
• بالا آوردن پای صاف: وقتی ران سفت است، پا را چند سانتی‌متر از تخت بلند کنید، ۵ تا ۱۰ ثانیه نگه دارید و آرام پایین بیاورید.
• خم‌کردن زانو روی تخت: پاشنه را روی تخت به سمت باسن بلغزانید، در بیشترین خم‌شدن ۵ تا ۱۰ ثانیه نگه دارید و دوباره صاف کنید. برای لگن، AAOS تأکید می‌کند زانو به سمت داخل نچرخد.
• سفت‌کردن عضلات باسن و حرکت پا به پهلو (ابداکشن): برای بیماران لگن، تمرین‌هایی که AAOS با تعداد حدود ۱۰ تکرار و چند نوبت در روز ذکر می‌کند.
• تمرین‌های ایستاده: وقتی ایستادن مجاز شد، بالا آوردن زانو (بیش از سطح کمر نیاورید)، بازکردن پا به پهلو و عقب با گرفتن یک تکیه‌گاه محکم.

AAOS برای زانو می‌گوید جراح و فیزیوتراپیست ممکن است تمرین‌ها را ۲۰ تا ۳۰ دقیقه، روزی یک تا سه بار و راه‌رفتن را حدود ۳۰ دقیقه، دو تا سه بار در روز در دورهٔ اولیه توصیه کنند. این عدد پیشنهاد نمونه است، نه دستور عمومی؛ اگر درد شدید، سرگیجه یا تنگی نفس دارید همان‌جا قطع کنید و با درمانگر صحبت کنید.

راه‌رفتن در هفتهٔ اول

AAOS راه‌رفتن را «بهترین راه کمک به بهبود زانو» می‌داند. در ابتدا با واکر یا عصای زیربغل راه می‌روید و جراح یا درمانگر مشخص می‌کند چه مقدار وزن روی پا بیندازید. الگوی درست قدم‌برداشتن این‌طور است: وسیله را کمی جلو ببرید، پای عمل‌شده را با زانوی صاف جلو بگذارید و اول پاشنه را به زمین بزنید، سپس کف پا را صاف کنید و بعد انگشتان را بلند کنید. شتاب‌زده نباشید و قدم‌ها را منظم و هم‌اندازه بردارید.

NHS و AAOS دربارهٔ کم‌کردن فشار و خیزهای اضافی هم هم‌نظرند: پا را تا جای ممکن بالا نگه دارید تا ورم کم شود، زیر زانو بالش نگذارید (برای خوابیدن وضعیت خاصی لازم نیست)، پا روی پا نیندازید و مدت طولانی سرپا نایستید.

ورم و درد بعد از تمرین

AAOS می‌گوید بعد از فعالیت ممکن است زانو ورم کند یا درد بگیرد. راهکار پیشنهادی بالا آوردن پا و گذاشتن کیسهٔ یخ (یا یخ پیچیده در حوله) است: ۲۰ دقیقه روی زانو و ۲۰ دقیقه برداشتن و تکرار این چرخه تا حدود دو ساعت. اگر با وجود این‌ها، پیشرفت روزبه‌روز شما متوقف شد یا درد پیوسته بدتر شد، به جراح یا فیزیوتراپیست خبر دهید. دوز و نوع مسکن را فقط پزشک شما تعیین می‌کند؛ AAOS هم تأکید می‌کند مواد افیونی را فقط طبق دستور و تا جایی که لازم است مصرف کنید.

هفتهٔ دوم تا ششم: از واکر به عصا

در این بازه، بخیه‌ها برداشته می‌شوند، وسیلهٔ کمکی سبک‌تر می‌شود و بیمار رفته‌رفته به استقلال برمی‌گردد. NHS می‌گوید پرستار حدود ۱۰ روز بعد بخیه‌ها یا کلیپس‌ها را برمی‌دارد و AAOS برای لگن حدود ۲ هفته ذکر می‌کند؛ برای زانو چند هفته. زمان دقیق را جراح تعیین می‌کند. بخیه‌های زیرجلدی نیازی به کشیدن ندارند و هیچ‌وقت بخیه را خودتان نکشید.

طبق AAOS وقتی می‌توانید بیش از ۱۰ دقیقه بایستید و راه بروید و وزن چندانی روی واکر نمی‌اندازید (اغلب حدود ۲ تا ۳ هفته بعد از عمل زانو) می‌توانید با نظر درمانگر به یک عصا یا عصای زیربغل واحد برسید. عصا باید در دست مخالف پای عمل‌شده باشد و نباید لنگ بزنید یا از زانوی عمل‌شده فاصله بگیرید. NHS هم می‌گوید حدود هفتهٔ ۶، اگر آمادگی دارید، راه‌رفتن بدون وسیله را امتحان کنید.

پله‌ها

پله از خطرناک‌ترین بخش‌هاست. قاعدهٔ AAOS ساده است: «بالا رفتن با پای سالم، پایین آمدن با پای عمل‌شده». در ابتدا هر بار یک پله و با گرفتن دستگیره (نرده) بروید، از پله‌های بلندتر از حدود ۱۸ سانتی‌متر (۷ اینچ) استفاده نکنید و تا وقتی قدرت برگردد از کمک یک نفر استفاده کنید.

تمرین‌های پیشرفته‌تر

AAOS می‌گوید پس از آنکه برای فاصله‌های کوتاه استقلال یافتید می‌توانید تمرین‌ها را پیشرفته‌تر کنید: خم‌شدن زانو در حالت ایستاده، خم‌کردن زانو با کمک حوله و تمرین‌های مقاومتی با وزنهٔ سبک مچ (اغلب ۴ تا ۶ هفته بعد از عمل و با وزنهٔ ۱ تا ۲ پوند، یعنی حدود نیم تا یک کیلو). دوچرخهٔ ثابت هم مفید است؛ ابتدا با زین بالا و پدال زدن به عقب، سپس به جلو و بعد از حدود ۴ تا ۶ هفته با افزایش تدریجی مقاومت. در لگن، تمرین‌های کشسانی (تیوب) برای خم‌کردن، بازکردن و حرکت پا به پهلو با ۱۰ تکرار و چند نوبت در روز به‌کار می‌رود. همهٔ این‌ها باید با نظر فیزیوتراپیست یا جراح شروع شوند.

برنامهٔ هفته‌به‌هفته در یک نگاه

جدول زیر خلاصهٔ رایج‌ترین چارچوب زمانی NHS و AAOS است. اینها میانگین‌اند و فقط برای هماهنگ‌شدن انتظارات خانواده‌اند.

مراقبت از زخم در خانه

زخم عمل را تمیز و خشک نگه دارید و تا وقتی کاملاً بسته و خشک نشده در آب خیساندن نکنید. AAOS برای هر دو مفصل می‌نویسد تا زمانی که زخم کاملاً چسبیده و خشک نشده نباید خیس شود و می‌توانید برای جلوگیری از سایش لباس یا جوراب فشاری، روی آن پانسمان نگه دارید. دوش گرفتن به‌جای وان بهتر است و زمان مجاز آن را جراح مشخص می‌کند.

روش تعویض پانسمان، ترتیب شست‌وشوی دست و علائم عفونت زخم در مقالهٔ تعویض پانسمان زخم جراحی در منزل به‌تفصیل آمده است. اگر خودتان یا همراهتان توان تعویض پانسمان ندارید، می‌توانید نیروی آموزش‌دیده را با خدمات پرستاری در منزل هماهنگ کنید.

لختهٔ خون: علائم و پیشگیری

لختهٔ خون در رگ‌های ساق از شایع‌ترین عوارض تعویض مفصل است و اگر به ریه برسد می‌تواند تهدیدکنندهٔ زندگی باشد. NHS و AAOS برای پیشگیری ترکیبی از حرکت زودهنگام، جوراب فشاری، دستگاه فشار متناوب پا و داروهای ضدلخته را نام می‌برند و اینکه جراح مدت مصرف را تعیین می‌کند. شما کاری که می‌توانید بکنید این است که تمرین مچ پا را جدی بگیرید، زیاد در یک وضعیت نمانید، داروها را دقیق مصرف کنید و علائم را بشناسید.

عفونت: چه چیزی را باید جدی گرفت؟

عفونت زخم یا عفونت عمق مفصل شایع نیست، اما جدی است. AAOS می‌گوید عوارض جدی مثل عفونت مفصل زانو در کمتر از ۲٪ بیماران رخ می‌دهد و می‌تواند روزها تا هفته‌ها بعد، و حتی سال‌ها بعد، پیش بیاید. NHS خطر کلی را کم می‌داند و می‌نویسد معمولاً با آنتی‌بیوتیک درمان می‌شود، اما اگر عفونت به عمق مفصل برسد ممکن است عمل دیگری لازم شود.

هر عفونتی در بدن (دندان، ادرار، پوست) می‌تواند از راه خون به مفصل مصنوعی برسد. AAOS توصیه می‌کند بعد از عمل در موارد پرخطر قبل از کارهای دندانپزشکی از جراح بپرسید آنتی‌بیوتیک پیشگیرانه لازم دارید یا نه. از نظر علائم، به جراح خبر دهید اگر تب پایدار (بیش از حدود ۳۸ درجه سانتی‌گراد، یعنی ۱۰۰ درجه فارنهایت)، لرز، قرمزی و حساسیت و ورم فزایندهٔ اطراف زخم، ترشح از زخم یا درد فزایندهٔ مفصل هم در حرکت و هم در استراحت دارید.

مراقبت‌های ویژهٔ لگن: احتیاط‌های حرکتی

بعد از تعویض مفصل لگن ممکن است یک‌سری احتیاط حرکتی بگیرید تا گوی مفصل از کاسه بیرون نیاید. AAOS می‌گوید این احتیاط‌ها معمولاً برای حدود ۶ هفتهٔ اول در نشستن، خم‌شدن و خوابیدن لازم است و بسته به روش عمل از بیماری به بیمار فرق می‌کند. بسیاری از جراحان می‌گویند تا ۹۰ درجه خم‌نکردن لگن، پا روی پا نینداختن و پای عمل‌شده را به داخل نچرخاندن را رعایت کنید، اما فقط جراح شما می‌داند کدام برای عمل شما لازم است.

جالب است که شواهد این احتیاط‌ها محکم نیست. مرور کاکرین ۲۰۱۶ نشان داد شواهد موجود دربارهٔ تجهیزات و احتیاط‌های حرکتی بسیار کم‌کیفیت است و نمی‌توان با اطمینان گفت از در رفتگی جلوگیری می‌کنند. یک مرور سیستماتیک ۲۰۲۲ در مجلهٔ Disability and Rehabilitation که ۹٬۵۹۹ تعویض لگن با روش خلفی را بررسی کرد، میزان در رفتگی را در دو گروه یکسان یافت (۲٫۲٪ در هر دو) و نوشت افتادن حدود ۲۴٪ از در رفتگی‌ها را باعث شده بود. پیام عملی: قوانین جراح را کامل رعایت کنید و بدانید که پیشگیری از افتادن به‌اندازهٔ همین قوانین اهمیت دارد.

رانندگی، کار و فعالیت‌های روزمره

NHS می‌گوید بعد از تعویض کامل زانو دست‌کم ۶ هفته و بعد از تعویض نسبی ۳ هفته صبر کنید و حتماً با پزشک چک کنید که آمادهٔ رانندگی هستید. AAOS معیار را این‌طور می‌گوید: زانو آن‌قدر خم شود که راحت سوار ماشین شوید و کنترل عضله برای گاز و ترمز کافی باشد؛ بیشتر مردم حدود ۴ تا ۶ هفته بعد رانندگی می‌کنند. بازگشت به کار هم طبق NHS معمولاً ۶ تا ۱۲ هفته بعد است و به نوع شغل بستگی دارد. کارهای سنگین خانه مثل جاروبرقی یا حمل خرید سنگین تا حدود ۳ ماه باید کنار بماند و NHS زانو زدن روی مفصل جدید را هم تا اجازهٔ پزشک منع می‌کند.

برای فعالیت دراز مدت، AAOS فعالیت‌های واقع‌بینانه را راه‌رفتن زیاد، شنا، گلف، دوچرخه‌سواری، پیاده‌روی سبک و رقص آرام می‌داند و ورزش‌های پرضربه مثل دویدن و پریدن را در بیشتر موارد توصیه نمی‌کند. NHS می‌گوید بیشتر مفصل‌های زانو حدود ۲۵ سال دوام می‌آورند.

نقش فیزیوتراپیست و پرستار در خانه

NHS و AAOS هر دو می‌گویند فیزیوتراپیست (و کاردرمانگر) قبل از ترخیص برنامهٔ تمرین خانگی و مدیریت کارهای روزمره را آموزش می‌دهند و AAOS اضافه می‌کند ممکن است در هفته‌های اول یک فیزیوتراپیست در خانه یا مرکز به شما کمک کند. اگر رفت‌وآمد به مرکز برایتان سخت است، فیزیوتراپی در منزل این امکان را می‌دهد که تمرین‌ها در همان محیطی که قرار است در آن راه بروید ارزیابی و اصلاح شوند. برای آشنایی با اینکه فیزیوتراپی در خانه چه کسانی را پوشش می‌دهد، مقالهٔ فیزیوتراپی در منزل برای چه بیمارانی مناسب است؟ را ببینید.

پرستار در منزل بیشتر وقتی لازم می‌شود که بیمار سالمند است، تنها زندگی می‌کند یا کنار عمل بیماری‌های زمینه‌ای دارد. کار او پایش علائم حیاتی، مراقبت از زخم، یادآوری دارو و تمرین، کمک در حمام و تحرک و گزارش زودهنگام علائم هشدار به جراح است؛ او تمرین‌ها و داروها را جایگزین دستور جراح نمی‌کند.

تغذیه، خواب و روحیه

AAOS می‌گوید کم‌اشتهایی تا چند هفته بعد از عمل شایع است و رژیم متعادل، گاهی همراه مکمل آهن به نظر پزشک، به ترمیم زخم و بازگشت قدرت عضله کمک می‌کند. مایعات کافی بنوشید. شب‌ها ممکن است درد داشته باشید و خواب تکه‌تکه شود؛ این در هفته‌های اول شایع است، اما اگر درد با گذشت زمان بدتر می‌شود باید گزارش شود. بهبودی کند، یکنواخت و گاهی ناامیدکننده است؛ ثبت پیشرفت‌های کوچک مثل مسافتی که راه می‌روید یا درجهٔ خم‌شدن زانو به حفظ انگیزه کمک می‌کند.

اشتباه‌های رایج بعد از تعویض مفصل

• تمرین نکردن از ترس درد: AAOS می‌گوید تمرین‌های زودهنگام درد را کم می‌کنند، نه زیاد.
• زیاده‌روی در روزهای خوب: بیشتر از برنامه راه رفتن یا وزن بیشتر انداختن باعث ورم و عقب‌افتادن بهبودی می‌شود.
• رها کردن وسیلهٔ کمکی زودتر از موعد: لنگیدن عادت بد می‌سازد و خطر افتادن را بالا می‌برد.
• توجه نکردن به ورم یک‌طرفه ساق: این می‌تواند لختهٔ وریدی باشد.
• خیساندن زخم یا کشیدن بخیه: هر دو خطر عفونت یا باز شدن زخم را بالا می‌برند.
• نادیده گرفتن عفونت‌های دیگر: دندان‌درد، عفونت ادراری یا زخم پوستی را زود درمان کنید و به جراح بگویید.
• قطع خودسرانهٔ داروی ضدلخته یا مسکن: فقط با نظر پزشک.

چه زمانی باید فوراً به جراح یا اورژانس خبر داد؟

قاعدهٔ ساده این است: تنگی نفس ناگهانی یا درد قفسهٔ سینه اورژانس است؛ تب، ترشح و درد فزایندهٔ زخم یا ساق را همان روز به جراح اطلاع دهید؛ افتادن با درد شدید مفصل یا ناتوانی در تحمل وزن هم نیاز به ارزیابی فوری دارد. زانوی ناپایدار که زیر وزن خالی می‌کند، خم‌نشدن پیشرونده بعد از چند هفته یا درد مداوم هم جای ارزیابی دارد؛ AAOS می‌گوید در سفتی زانو گاهی «جابه‌جایی تحت بی‌هوشی» لازم می‌شود، اما این تصمیم جراح است.

سؤالات متداول

پاسخ‌های زیر عمومی‌اند و دستور جراح شما برتری دارد.

جمع‌بندی

بهبودی بعد از تعویض مفصل زانو و لگن یک مسیر چندماهه است که بیشترش در خانه طی می‌شود. هفتهٔ اول به تمرین‌های ساده، راه‌رفتن کوتاه و مراقبت از زخم می‌گذرد، هفته‌های دوم تا ششم به رسیدن به عصا و تقویت، و هفته‌های بعد به بازگشت تدریجی به کار و فعالیت. خانهٔ امن، دقت در علائم لخته و عفونت و پیروی از برنامهٔ جراح سه عاملی هستند که بیشترین تفاوت را می‌سازند. اگر در خانه کسی را ندارید که این برنامه را همراهی کند، فیزیوتراپی یا پرستاری در منزل جایگزین مناسبی برای هفته‌های اول است.