سوند فولی چیست و چه تفاوتی با انواع دیگر سوند دارد؟

وقتی پزشک یا پرستار می‌گوید «بیمار سوند فولی دارد»، ممکن است خانواده نداند دقیقاً چه چیزی در بدن قرار دارد و چه فرقی با سوندی دارد که برای تخلیهٔ موقت استفاده می‌شود. «سوند» اسم کلی چند وسیلهٔ متفاوت است؛ فولی فقط یکی از آن‌هاست و محبوبیتش از ماندن در مثانه و اتصال به کیسهٔ ادرار می‌آید.

در این مقاله می‌خوانید سوند فولی چیست، از چه اجزایی ساخته شده، چه موقع استفاده می‌شود، با سوند متناوب (نلاتون)، سوند کاندومی و سوند بالای عانه چه تفاوتی دارد، مراقبت روزانه از آن چیست و چه علائمی باید به پزشک اطلاع داده شود. اگر دنبال راهنمای گام‌به‌گام تعویض یا مراقبت بعد از تعویض هستید، لینک‌های مرتبط در پایین متن آمده است.

سوند فولی چیست؟

سوند فولی (Foley catheter) رایج‌ترین نوع سوند ماندگار است؛ لوله‌ای نرم از جنس پلاستیک یا لاستیک که از طریق مجرای ادراری وارد مثانه می‌شود و ادرار را تخلیه می‌کند. MedlinePlus سوند فولی را نمونه‌ای رایج از «سوند ماندگار» (indwelling) معرفی می‌کند و می‌گوید این سوند ادرار را به یک کیسهٔ تخلیه می‌ریزد.

ویژگی کلیدی آن یک بالن کوچک در انتهای سوند است که بعد از قرارگیری در مثانه باد می‌شود. این بالن مانع لغزیدن سوند به بیرون می‌شود و هنگام خارج کردن سوند، بالن خالی می‌شود. نام «فولی» از نام جراحی گرفته شده که این طراحی را رایج کرد؛ در گفتگوی روزمره یعنی «سوند ماندگار با بالن».

اجزای اصلی سوند فولی

• سر داخل مثانه: بخشی که سوراخ‌های تخلیه دارد و ادرار از آنجا وارد لوله می‌شود.
• بالن: برای ثابت ماندن سوند، پس از قرارگیری با مایع استریل باد می‌شود.
• مسیر ورودی بالن (دریچهٔ باد): مسیر جدا و کوچکی که فقط برای باد و خالی کردن بالن است و نباید با آن ور رفت.
• مسیر تخلیهٔ ادرار: لولهٔ اصلی که ادرار را به کیسه می‌رساند.
• کیسهٔ تخلیه: نوعی کیسهٔ ساق پا برای روز و کیسهٔ بزرگ‌تر برای شب یا بستری؛ MedlinePlus اشاره می‌کند برخی کیسه‌ها با بند به پا بسته می‌شوند تا زیر لباس پنهان باشند.

سوند فولی در مواد و اندازه‌های مختلف تولید می‌شود. MedlinePlus می‌گوید سوندها در اندازه‌های مختلف، از جنس لاتکس، سیلیکون یا تفلون و با سر مستقیم یا خمیده (coude) وجود دارند و معمولاً کوچک‌ترین سوند مناسب انتخاب می‌شود. انتخاب جنس برای کسی که به لاتکس حساسیت دارد اهمیت دارد، چون حساسیت یا آلرژی به لاتکس یکی از عوارض سوند ذکر شده است.

چه کسانی به سوند فولی نیاز پیدا می‌کنند؟

پزشک وقتی سوند ماندگار پیشنهاد می‌کند که مثانه نتواند ادرار را به‌اندازهٔ کافی یا به‌طور ایمن تخلیه کند یا لازم باشد خروج ادرار دقیقاً پایش شود. MedlinePlus دلایلی مانند بی‌اختیاری ادرار، احتباس ادرار (ناتوانی در تخلیهٔ مثانه)، جراحی روی پروستات یا اندام تناسلی، و بیماری‌هایی مثل مولتیپل اسکلروزیس، آسیب نخاعی و زوال عقل را فهرست می‌کند.

باید بدانیم «سوند گذاشتن» همیشه بهترین یا بی‌خطرترین راه نیست. سوند ماندگار با خطر عفونت، نشت، انسداد، آسیب مجرا و ناراحتی همراه است، پس هر زمان می‌شود، پزشک مدت و ضرورت آن را بازبینی می‌کند. بی‌اختیاری ساده همیشه دلیل سوند نیست؛ گاهی راه‌حل‌های دیگر مثل برنامهٔ منظم توالت یا وسایل جاذب مناسب‌ترند.

سوند فولی با انواع دیگر سوند چه فرقی دارد؟

تفاوت اصلی در این است که سوند چقدر در بدن می‌ماند، از کجا وارد می‌شود و چه کسی آن را کنترل می‌کند. MedlinePlus سه دستهٔ اصلی را نام می‌برد: سوند ماندگار، سوند کاندومی و سوند متناوب. سوند فولی در دستهٔ ماندگارهاست و نوع «بالای عانه» هم شکل دیگری از سوند ماندگار است.

سوند متناوب (نلاتون): تفاوت اصلی با فولی

سوند نلاتون در فارسی نام رایج سوند مستقیمی است که برای تخلیهٔ مثانه وارد می‌شود و بلافاصله بعد از تخلیه خارج می‌شود. MedlinePlus می‌گوید در استفاده از سوند متناوب شما یا مراقبتان سوند را برای تخلیهٔ مثانه وارد می‌کنید و بعد خارج می‌کنید؛ این کار ممکن است یک بار یا چند بار در روز انجام شود. در توضیحات خودسوندزنی مردانه ذکر شده در بیشتر موارد هر ۴ تا ۶ ساعت یا ۴ تا ۶ بار در روز و تخلیهٔ صبح اول وقت و قبل از خواب لازم است؛ فاصله را پزشک مشخص می‌کند.

این روش را «کاتتریزاسیون متناوب تمیز» هم می‌نامند. در منبع MedlinePlus آمده روش متناوب با تکنیک تمیز و نه لزوماً استریل قابل انجام است، البته آموزش و دستور پزشک ضروری است. مزیت روشن این است که بیمار با کیسه و لولهٔ دائمی زندگی نمی‌کند؛ ولی نیاز به توان و آموزش برای انجام منظم دارد.

سوند کاندومی: بدون ورود به مجرا

سوند کاندومی (Condom catheter) فقط برای آقایان است. در این روش غلافی مانند کاندوم روی آلت قرار می‌گیرد و لوله‌ای آن را به کیسه وصل می‌کند و لوله‌ای داخل آلت وارد نمی‌شود. MedlinePlus می‌گوید معمولاً برای مدیریت بی‌اختیاری استفاده می‌شود و باید هر روز تعویض شود. به همین دلیل برای کسی که احتباس ادرار دارد و مثانه‌اش تخلیه نمی‌شود راه‌حل مناسب نیست؛ فقط ادرار بیرون‌ریخته را جمع می‌کند.

سوند بالای عانه (سوپراپوبیک)

در این روش، سوند از سوراخ کوچکی در پایین شکم مستقیم وارد مثانه می‌شود. طبق MedlinePlus این کار در بیمارستان یا مطب پزشک انجام می‌شود. محل ورودی و لوله باید هر روز با آب و صابون شسته و با گاز خشک پوشانده شود، و زخم یا تاول پوستی در اطراف آن از علائمی است که باید به پزشک خبر داده شود. راهنمای IDSA هم اشاره می‌کند که ملاحظات مدیریت باکتری بدون علامت در سوند بالای عانه شبیه سوند ماندگار مجرایی است.

مراقبت روزانه از سوند فولی چگونه است؟

مراقبت روزانه شامل شست‌وشوی ناحیهٔ خروج سوند و خود سوند با آب و صابون، نگه‌داشتن کیسه پایین‌تر از مثانه، خالی کردن به‌موقع کیسه، شستن دست‌ها قبل و بعد از لمس سیستم، و نوشیدن کافی مایعات مطابق نظر پزشک است. MedlinePlus تأکید می‌کند که ناحیه را هر روز و پس از هر اجابت مزاج برای پیشگیری از عفونت تمیز کنید.

• کیسه را پایین‌تر از مثانه نگه دارید تا ادرار به عقب برنگردد.
• کیسه را وقتی تقریباً نیمه پر شد و هنگام خواب خالی کنید؛ پیش از خالی کردن دست بشویید و نگذارید دریچهٔ خروجی به چیزی بخورد. اگر آلوده شد با آب و صابون تمیز شود.
• لوله را کشیده یا تاخورده نگذارید؛ سوند باید با بند یا چسب مخصوص طبق آموزش پرستار روی ران ثابت شود تا کشیده نشود.
• مایعات کافی بنوشید، مگر پزشک محدودیتی گذاشته باشد؛ مقدار دقیق را از پزشک بپرسید.
• یبوست را درمان کنید، چون از دلایل نشت اطراف سوند است.
• اتصال سوند به کیسه را بی‌دلیل باز نکنید؛ قطع اتصال خطر عفونت را بالا می‌برد.

چرا ادرار از کنار سوند فولی نشت می‌کند؟

نشت ادرار اطراف سوند علت‌های مختلفی دارد. MedlinePlus دلایلی مانند سوند مسدود یا تاخورده، سوند با قطر خیلی کم، اسپاسم مثانه، یبوست، اندازهٔ نامناسب بالن و عفونت ادراری را نام می‌برد. بنابراین نشت را نباید فقط با «سوند بزرگ‌تر» حل کرد؛ علت باید بررسی شود.

برای نمونه، اگر سوند تاخورده یا کیسه بالاتر از مثانه است، با رفع این مشکل نشت قطع می‌شود؛ اما اگر یبوست یا اسپاسم مثانه عامل باشد، باید با پزشک درمان شود. توصیهٔ رایج این است که نشت مداوم، نشت همراه با درد یا تب، و نشت با کاهش شدید ادرار تخلیه‌شده بدون تأخیر بررسی شود. برای جزئیات بیشتر مقالهٔ سوند مسدود یا نشت‌کننده را ببینید.

عوارض احتمالی سوند ماندگار چیست؟

طبق MedlinePlus، عوارض استفادهٔ طولانی از سوند ماندگار شامل حساسیت به لاتکس، سنگ مثانه، عفونت خون (سپتی‌سمی)، وجود خون در ادرار، آسیب کلیه (معمولاً فقط در استفادهٔ بلندمدت)، آسیب مجرا، عفونت مجاری ادراری یا کلیه و در موارد بلندمدت افزایش خطر سرطان مثانه است. این فهرست برای ترساندن نیست، بلکه توضیح می‌دهد چرا پزشک ضرورت سوند و زمان تعویض آن را بازبینی می‌کند.

باکتری در ادرار بیمار دارای سوند

در بیمار دارای سوند، نتیجهٔ کشت ادرار اغلب باکتری نشان می‌دهد. راهنمای IDSA (۲۰۱۹) برای بیماران با سوند ادراری کوتاه‌مدت یا بلندمدت، غربالگری و درمان باکتری بدون علامت را توصیه نمی‌کند. پس کدر یا بدبو بودن ادرار به‌تنهایی، دلیل شروع آنتی‌بیوتیک نیست؛ اگر تب، لرز، گیجی یا بی‌قراری تازه، درد زیر شکم یا پهلو یا نشانهٔ دیگری هست، باید پزشک ارزیابی کند. دربارهٔ تشخیص عفونت ادراری در سالمندان این مقاله را ببینید.

زندگی روزمره با سوند فولی چطور می‌گذرد؟

بیشتر بیمارانی که سوند ماندگار دارند می‌توانند راه بروند، لباس بپوشند و کارهای روزمره را ادامه دهند، به شرطی که لوله و کیسه درست جا‌گذاری شده باشند. مهم‌ترین اصل این است که سیستم بسته بماند، کیسه همیشه پایین‌تر از مثانه قرار بگیرد و لوله کشیده یا تاخورده نشود. MedlinePlus اشاره می‌کند کیسه‌های ساقی را می‌توان با بند به پا بست و زیر لباس پنهان کرد.

• در حرکت و راه‌رفتن: کیسه را پایین‌تر از مثانه نگه دارید و هنگام بالا رفتن از پله یا بلند شدن از صندلی مراقب کشیده شدن لوله باشید.
• هنگام خواب: کیسهٔ بزرگ‌تر را کنار تخت و پایین‌تر از سطح مثانه آویزان کنید، نه روی تخت یا روی زمین کثیف؛ مسیر لوله را طوری بگذارید که زیر بدن گیر نکند.
• شست‌وشو: ناحیهٔ ورود سوند و خود لوله را روزانه با آب و صابون بشویید؛ نحوهٔ حمام کردن (دوش یا شست‌وشوی موضعی) را از پزشک یا پرستار بپرسید.
• سفر و بیرون رفتن: کیسهٔ پا را زودتر از پرشدن خالی کنید، کیسه و دستمال تمیز یا ظرف جایگزین همراه ببرید و دست‌ها را قبل و بعد از هر بار لمس سیستم بشویید.
• لباس: لباس گشاد و راحت که فشاری بر لوله نیاورد و دسترسی به کیسه را ساده کند.
• احساس ناراحتی: احساس فشار یا نیاز به ادرار در ابتدا ممکن است رخ دهد؛ اگر درد مداوم یا اسپاسم دردناک مثانه دارید، به پزشک بگویید (MedlinePlus «اسپاسم‌های مثانه که برطرف نمی‌شوند» را از دلایل تماس با پزشک می‌داند).

آیا همیشه برای بی‌اختیاری یا احتباس باید سوند گذاشت؟

نه. سوند فقط یکی از چند راه مدیریت مشکل تخلیهٔ ادرار است و پزشک معمولاً کم‌خطرترین گزینه‌ای را که مشکل را حل کند پیشنهاد می‌دهد. در بی‌اختیاری بدون احتباس، گاهی برنامهٔ منظم توالت، درمان علت (مثل یبوست یا عفونت)، وسایل جاذب مناسب یا برای آقایان سوند کاندومی کافی است. در احتباس ادرار، گاهی سوند متناوب نسبت به سوند ماندگار ترجیح داده می‌شود چون بیمار کیسه و لولهٔ دائمی ندارد و پزشک ممکن است آن را مناسب‌تر بداند؛ اما این انتخاب به توان بیمار برای انجام منظم آن، دست‌ها، بینایی و حمایت خانواده بستگی دارد.

برعکس، وقتی بیمار ناتوان از مراقبت از خود، دارای احتباس شدید یا زخم فشاری در ناحیهٔ تناسلی است یا باید خروجی ادرار دقیق ثبت شود، سوند ماندگار می‌تواند انتخاب منطقی‌تری باشد. مسئلهٔ اصلی این است که انتخاب باید «دوباره» و «به‌طور منظم» بازبینی شود: سوند ماندگار نباید فقط به این دلیل بماند که برداشتن آن فراموش شده است. اگر نمی‌دانید چرا سوند هنوز لازم است، از پزشک بپرسید.

چه زمانی باید به پزشک اطلاع داد؟

اگر بعد از گذاشتن سوند ادرار خارج نمی‌شود، سوند درد زیاد یا خونریزی دارد، تب یا لرز آمده، نشت زیاد وجود دارد، رسوب یا سنگ در سوند یا کیسه دیده می‌شود یا ادرار بسیار بدبو و غلیظ است، باید تماس بگیرید. MedlinePlus اضافه می‌کند اگر سوند مسدود، دردناک یا عفونی شود، باید فوراً تعویض شود.

اشتباه‌های رایج دربارهٔ سوند فولی

چند تصور غلط در خانواده‌ها رایج است: سوند را مثل لباس خودسرانه عوض کنند، کیسه را روی تخت بگذارند، با هر نشت سوند را بزرگ‌تر بخواهند، یا هر بار که ادرار کدر شد آنتی‌بیوتیک بدهند.

• گذاشتن یا تعویض خودسرانه: خطر آسیب مجرا و عفونت دارد؛ باید فرد آموزش‌دیده انجام دهد.
• کیسهٔ بالاتر از مثانه: باعث برگشت ادرار می‌شود.
• انتظار «بدون نشت» با هر قیمتی: علت نشت را پیدا کنید، نه اینکه فقط سوند را عوض کنید.
• رد کردن تعویض بدون دلیل یا تعویض بی‌مورد: زمان تعویض را بر اساس نظر پزشک، جنس سوند و وضعیت بیمار تنظیم کنید؛ برای رهنمای عملی چه زمانی باید سوند را عوض کرد را ببینید.
• محدود کردن مایعات: می‌تواند باعث ادرار غلیظ و رسوب شود؛ مقدار را با پزشک تنظیم کنید.

انتخاب نوع سوند چگونه انجام می‌شود؟

انتخاب بر پایهٔ علت نیاز، مدت پیش‌بینی‌شده، جنسیت و آناتومی، توان بیمار و خانواده برای مراقبت، حساسیت به لاتکس و ملاحظات پزشک انجام می‌شود. برای نمونه، کسی که کوتاه‌مدت پس از جراحی به تخلیه نیاز دارد با کسی که بلندمدت به دلیل بیماری عصبی احتباس دارد، انتخاب متفاوتی خواهد داشت. هیچ جدول «بهترین سوند» وجود ندارد.

پرسش‌هایی که می‌توانید از پزشک بپرسید: چرا این نوع سوند برای من مناسب است؟ تا چه مدت لازم است؟ جایگزین دارد؟ جنس سوند چیست و آیا به لاتکس حساسیت دارم؟ چه علائمی یعنی باید فوراً تماس بگیرم؟ چه زمانی و با چه روشی تعویض می‌شود؟

اگر سوند فولی در منزل نیاز به تعویض یا بررسی دارد

برای بیماری که حرکت‌دادن او سخت است، وصل یا تعویض سوند در منزل می‌تواند از رفت‌وآمد پرخطر جلوگیری کند، البته با ارزیابی صحیح و دستور پزشک و رعایت شرایط استریل. جزئیات خدمت در صفحهٔ سونداژ در منزل آمده است؛ اگر علت نیاز به سوند هنوز مشخص نیست، ابتدا ویزیت پزشک در منزل مناسب‌تر است. برای مراقبت بعد از تعویض مقالهٔ مراقبت‌های بعد از تعویض سوند و برای هزینه‌ها مقالهٔ هزینهٔ سوند در منزل را ببینید.

سؤالات متداول

پاسخ‌های زیر عمومی‌اند و تصمیم نهایی دربارهٔ نوع و اندازهٔ سوند با پزشک شماست.