رفع گرفتگی و نشتی سوند ادراری: علت‌ها، کارهای ایمن در خانه و زمان تماس فوری

نشت ادرار از اطراف سوند یا نیامدن ادرار در کیسه از شایع‌ترین ماجراهای خانواده‌هایی است که بیمار دارای سوند دارند. ترس از این است که «سوند خراب شده» یا «بیمار در خطر است». واقعیت این است که بعضی از این موارد با یک بررسی ساده‌ی ۱ دقیقه‌ای حل می‌شوند و بعضی دیگر نیازمند ارزیابی و تعویض فوری‌اند. در این مقاله علت‌های نشت و گرفتگی، بررسی‌های ایمن در خانه، کارهایی که نباید کرد، علائم اورژانسی و راه‌های پیشگیری را با تکیه بر منابع پزشکی می‌خوانید. اگر هنوز با اصل سونداژ آشنا نیستید، ابتدا سونداژ چیست؟ را ببینید.

این مقاله آموزشی است و جای ارزیابی پرستار یا پزشک را نمی‌گیرد؛ هر جا بیمار تب، درد شدید یا قطع کامل ادرار دارد، اولویت تماس با تیم درمانی است.

نشت و گرفتگی سوند چه فرقی دارند؟

نشت یعنی ادرار از کنار سوند (بین سوند و مجرا) بیرون می‌زند و لباس یا پوشک را خیس می‌کند، در حالی که ممکن است در کیسه هم کمی ادرار برسد. گرفتگی (انسداد) یعنی مسیر داخل سوند بسته یا تنگ شده و ادرار در کیسه جمع نمی‌شود یا خیلی کم می‌شود. این دو می‌توانند هم‌زمان باشند: NHS می‌گوید نشت اطراف سوند گاهی علامت گرفتگی است، چون ادرار که از داخل سوند خارج نمی‌شود راه دیگری پیدا می‌کند. به همین دلیل اولین کار در هر نشتی این است که مطمئن شوید ادرار از خود سوند تخلیه می‌شود.

این مشکل نادر هم نیست. در یک مطالعه روی ۲۰۲ نفر با سوند دائم بلندمدت، در ۱۲ ماه حدود ۳۴٪ دست‌کم یک بار گرفتگی و ۶۷٪ دست‌کم یک بار نشت را گزارش کردند (Wilde و همکاران، J Clin Nurs 2017). پس کنار هم بودن این مشکلات با سوند دائم نشانه‌ی کوتاهی خانواده نیست؛ مهم این است که زود و درست دیده شود.

اگر نشت یا نیامدن ادرار شروع شد، اول چه چیزهایی را بررسی کنیم؟

این بررسی‌ها ایمن‌اند و نیاز به باز کردن اتصال‌ها یا استفاده از وسایل ندارند. اگر هر کدام دلیل مشکل را نشان داد، اصلاحش کنید و ۳۰ دقیقه تا یک ساعت وضعیت را زیر نظر بگیرید.

1. مسیر لوله: از محل ورود سوند تا کیسه، لوله را با چشم دنبال کنید. تاخوردگی، فشار تخت یا پوشک روی لوله، یا قرارگرفتن بیمار روی لوله ساده‌ترین علت‌اند. MedlinePlus و NHS هر دو توصیه می‌کنند لوله را از نظر kink (تاخوردگی) بررسی کنید و اگر ادرار نمی‌آید لوله را کمی جابه‌جا کنید.
2. موقعیت کیسه: کیسه باید پایین‌تر از مثانه باشد. اگر کیسه بالاتر برده شده، ادرار برمی‌گردد یا تخلیه نمی‌شود.
3. پر بودن کیسه: کیسه‌ای که تقریباً پر است ادرار بیشتری نمی‌پذیرد. طبق MedlinePlus کیسه باید حدود نیمه‌پر خالی شود.
4. آب‌خوردن: اگر بیمار کم آب خورده، ادرار غلیظ و کم می‌شود و رسوب ساده‌تر می‌شود. NHS می‌گوید باید آن‌قدر مایعات بنوشد که ادرار زرد روشن بماند، مگر پزشک محدودیت مایعات داده باشد.
5. یبوست: آخرین اجابت مزاج را بپرسید. MedlinePlus یبوست را یکی از علت‌های نشت اطراف سوند می‌داند و NHS می‌نویسد نشت گاهی هنگام اجابت مزاج رخ می‌دهد.
6. رنگ و کدورت ادرار: ادرار خونی، کدر یا بدبو یا وجود رسوب و لخته در لوله را یادداشت کنید تا به پرستار یا پزشک بگویید.

اگر بعد از اصلاح تاخوردگی و موقعیت کیسه، ادرار هنوز نمی‌آید یا بیمار درد دارد، منتظر نمانید.

علت‌های نشت ادرار از اطراف سوند چیست؟

MedlinePlus علت‌های نشت اطراف سوند را به این صورت فهرست می‌کند و NHS چند مورد از آنها را تکرار می‌کند:

یک نکته‌ی عملی: برای بستن نشت، خودسرانه سوند کلفت‌تر یا بالن بزرگ‌تر نخواهید و این کار را از پرستار هم بدون بررسی علت نخواهید. اگر علت اسپاسم، یبوست یا عفونت باشد، تغییر اندازه‌ی سوند مشکل را حل نمی‌کند؛ تصمیم باید بعد از پیدا کردن علت گرفته شود.

چرا سوند می‌گیرد؟ رسوب و بیوفیلم

در سوندهای بلندمدت، علت گرفتگی تکراری اغلب خود لوله است که از داخل رسوب می‌کند. مرور Stickler و Feneley (Spinal Cord، ۲۰۱۰) می‌نویسد شواهد تجربی و همه‌گیرشناسی قوی نشان می‌دهد عفونت با باکتری Proteus mirabilis علت اصلی بیوفیلم‌های کریستالی است که روی سوند فولی رسوب می‌کنند و آن را می‌بندند. این باکتری ادرار را قلیایی می‌کند و روی همه‌ی انواع سوند مستقر می‌شود، گاهی در سنگ مثانه جا می‌گیرد و باعث گرفتگی‌های تکراری می‌شود.

نتیجه‌ی عملی برای خانواده: اگر سوندی پشت‌سرهم و زودتر از موعد می‌گیرد، فقط «تعویض دوباره» پاسخ نیست؛ باید از پزشک خواست ادرار و مثانه را بررسی کند (کشت ادرار، سنگ مثانه) و برنامه‌ی تعویض را متناسب با سرعت گرفتگی تنظیم کند. همان مرور می‌گوید در بیمارانی که از قبل «گرفتگی مکرر و سنگ‌ساز» شده‌اند، درمان آنتی‌بیوتیکی به‌تنهایی احتمالاً مؤثر نیست و افزایش مایعات (از جمله نوشیدنی‌های سیتراتی) می‌تواند تا زمان خارج‌کردن سنگ مثانه مشکل را مهار کند؛ این‌ها تصمیم‌های پزشک است نه خودسرانه.

انواع دیگر گرفتگی: لخته‌ی خون (NHS می‌گوید خون و بقایای بافت در لوله شایع است و اگر مسیر را ببندد یا لخته‌های بزرگ خارج شود باید زود پزشکی دید)، رسوب ادرار و فشار مکانیکی (تاخوردگی یا فشار تخت).

اسپاسم مثانه و نشت

اسپاسم مثانه یعنی انقباض ناگهانی و دردناک عضله‌ی مثانه، شبیه دل‌پیچه‌ی پایین شکم. NHS آن را در بیماران دارای سوند «کاملاً شایع» می‌داند و علت را تلاش مثانه برای بیرون راندن بالن توضیح می‌دهد. اسپاسم می‌تواند با نشت ادرار از اطراف سوند همراه شود. در مطالعه‌ی Wilde و همکاران (۲۰۱۷)، اسپاسم مثانه با عفونت مرتبط با سوند و میزان رسوب ارتباط معنادار داشت. اگر اسپاسم شدید یا مداوم است، ممکن است پزشک دارو بدهد یا نوع و اندازه‌ی سوند را دوباره بررسی کند؛ ولی خانواده نباید خودسرانه دارو شروع کند.

اجماع بریتانیایی انجمن جراحان و پرستاران اورولوژی (BAUS/BAUN، ۲۰۲۱) هم اسپاسم مثانه (که باعث درد و نشت می‌شود)، گرفتگی سوند و عفونت را از عوارض اصلی سوند دائم بلندمدت می‌داند و برای هر کدام «جدول عیب‌یابی» ارائه کرده است. یعنی مدیریت آنها قاعده‌مند است و نباید به حدس و اتفاق سپرده شود.

کارهایی که نباید انجام داد

• سوند را خودسرانه شست‌وشو ندهید. اتصال‌ها را باز و بسته نکنید و در لوله چیزی تزریق نکنید. Cochrane (۲۰۱۷) هفت کارآزمایی کوچک و کم‌کیفیت درباره‌ی شست‌وشوی سوند بلندمدت را بررسی کرد و نتیجه گرفت شواهد برای سود یا زیان شست‌وشو کافی نیست؛ برخی مطالعه‌ها خون در محلول و اسپاسم گزارش کرده بودند.
• سوند را نکشید و محکم تکان ندهید. NHS می‌گوید خون در ادرار ممکن است نتیجه‌ی کشیده‌شدن ناخواسته‌ی سوند باشد و MedlinePlus تأکید می‌کند بالن هنگام برداشتن سوند خالی می‌شود.
• آب نخوردن به امید کمتر شدن نشت. کم‌آبی ادرار را غلیظ‌تر و رسوب را ساده‌تر می‌کند.
• درمان خودسرانه با آنتی‌بیوتیک باقی‌مانده. هر کشت مثبت یا ادرار بدبو عفونت نیست و استفاده‌ی نابجا مقاومت دارویی ایجاد می‌کند.
• تأخیر در تماس وقتی علائم هشدار هست. تب، درد شدید و قطع ادرار را تا صبح نگه ندارید.

پرستار یا پزشک چه کار می‌کند؟

در ارزیابی استاندارد، تیم درمانی ابتدا تاخوردگی، موقعیت کیسه و باز بودن مسیر را بررسی می‌کند، سابقه‌ی تعویض و زمان آخرین تعویض را می‌پرسد، به دنبال تب، درد و علائم عفونت می‌گردد و وضعیت یبوست و مایعات را مرور می‌کند. اگر سوند گرفته یا دردناک باشد، طبق MedlinePlus باید فوراً عوض شود؛ تعویض با وسایل استریل و ژل مخصوص و بدون استفاده‌ی خودسرانه از زور انجام می‌شود. اگر علائم عفونت دارد، پزشک ممکن است آزمایش ادرار و کشت بخواهد و درباره‌ی درمان تصمیم بگیرد.

اگر بیمار شما در تهران است و نیاز به بررسی یا تعویض سوند در منزل دارد، صفحه سونداژ در منزل تهران جزئیات خدمت، دستور پزشک لازم برای اولین سوندگذاری، انتخاب پرستار خانم یا آقا و هزینه‌ی پایه را توضیح می‌دهد. در صورت تب، درد شدید یا نشانه‌های عفونت، ویزیت پزشک در منزل و آزمایش در منزل می‌توانند ارزیابی را کامل کنند.

گرفتگی و نشتی را چطور کمتر کنیم؟

پیشگیری از گرفتگی بهتر از اقدام فوری بعد از آن است. این اصول از MedlinePlus و NHS و مرور Stickler استخراج شده است:

• آب کافی: هدف ادرار زرد روشن (مگر پزشک محدودیت داده باشد).
• پیشگیری از یبوست: رژیم پرفیبر (میوه، سبزی و غلات کامل) و در صورت نیاز با نظر پزشک.
• موقعیت درست کیسه و لوله‌ی بدون تاخوردگی هنگام نشستن، خوابیدن و جابه‌جایی بیمار.
• شست‌وشوی روزانه‌ی محل ورود سوند و بهداشت دست قبل و بعد از لمس سیستم.
• تعویض سوند و کیسه طبق برنامه‌ی تیم درمانی: اگر سوندی همیشه بین تعویض‌ها می‌گیرد، برنامه‌ی تعویض باید کوتاه‌تر و از قبل زمان‌بندی شود.
• ثبت الگوی مشکل: روز و ساعت نشت یا گرفتگی، آخرین اجابت مزاج و مصرف مایعات را یادداشت کنید؛ این اطلاعات به تیم درمانی در پیدا کردن علت کمک می‌کند.

اگر سوند سوپراپوبیک (از شکم) نشت یا گرفتگی داشته باشد چه؟

در سوند سوپراپوبیک که از سوراخ کوچکی در پایین شکم وارد مثانه می‌شود، بررسی‌های اولیه همان است: تاخوردگی لوله، موقعیت کیسه، آب و یبوست. MedlinePlus علاوه بر آن می‌گوید محل ورود سوند باید روزانه با آب و صابون ملایم شسته و خشک شود و چند بار در روز از نظر قرمزی، درد، تورم یا چرک بررسی شود. نکته‌ی بسیار مهم: سوند سوپراپوبیک را خودسرانه خارج نکنید، چون سوراخ شکم می‌تواند خیلی سریع بسته شود. اگر سوند بیرون آمده و نمی‌توانید دوباره جایش بگذارید، فوراً با تیم درمانی تماس بگیرید یا به اورژانس بروید.

اگر سوند فولی بیرون افتاد چه باید کرد؟

NHS بیرون‌افتادن سوند دائم را در فهرست مواردی آورده که باید فوراً به پرستار مسئول خبر داد، مخصوصاً اگر نمی‌دانید چطور جایگزین شود. سوند بیرون‌افتاده را خودسرانه دوباره وارد نکنید. محل را تمیز و خشک نگه دارید، زمان اتفاق و هر نشانه‌ی خون در ادرار یا نیامدن ادرار را یادداشت کنید و تیم درمانی را خبر کنید تا سوند تازه با وسایل استریل گذاشته شود.

هنگام تماس با تیم درمانی چه بگوییم؟

پاسخ سریع‌تر و دقیق‌تر زمانی ممکن است که اطلاعات زیر آماده باشد:

• نوع سوند (از مجرا یا از شکم) و تاریخ آخرین تعویض
• از چه زمانی نشت یا کاهش ادرار شروع شده و آخرین بار چه زمانی ادرار در کیسه دیده شده
• تب، لرز، درد پایین شکم یا پهلو، گیجی یا رنگ و بوی غیرعادی ادرار
• خون روشن، لخته یا رسوب دیده‌شده در لوله
• آخرین اجابت مزاج و میزان آب مصرفی در ۲۴ ساعت اخیر
• داروهای بیمار و سابقه‌ی حساسیت (از جمله لاتکس)

در چه موقعیتی باید به‌جای تعویض ساده، بیمار را به پزشک نشان داد؟

تعویض سوند فقط وقتی تنها اقدام مناسب است که علت مشکل گرفتگی یا فرسودگی سوند باشد. اگر نشت یا گرفتگی با تب، درد شدید، خون، گیجی یا لرز همراه است، یا بعد از تعویض هم برمی‌گردد، به عفونت، سنگ مثانه، تنگی مجرا یا مشکل پروستات هم باید فکر کرد. این‌ها نیاز به پزشک دارند. در بیمار دارای سوند، ادرار بدبو و کدر دلیل تماس با تیم درمانی است، اما به‌تنهایی دلیل شروع آنتی‌بیوتیک نیست؛ همان‌طور که راهنمای IDSA برای باکتری بدون علامت در بیماران دارای سوند در نسخه‌ی ۲۰۰۵ درمان را توصیه نکرده بود، تصمیم باید بر پایه‌ی علائم و ارزیابی پزشک گرفته شود.

جمع‌بندی

نشت یا گرفتگی سوند علت‌های ساده (تاخوردگی لوله، موقعیت کیسه، یبوست، کم‌آبی) و علت‌های جدی (رسوب و گرفتگی، اسپاسم مثانه، عفونت) دارد. بررسی ساده‌ی لوله و کیسه همیشه اولین قدم است، اما اگر ادرار تخلیه نمی‌شود یا تب، درد، خون و لخته دیده می‌شود، تأخیر نکنید. شست‌وشوی خودسرانه و کشیدن سوند کار نادرست‌اند و تعویض سوند گرفته باید با تکنیک استریل و توسط فرد آموزش‌دیده انجام شود. پیشگیری با آب کافی، کنترل یبوست، مراقبت روزانه و تعویض برنامه‌ریزی‌شده بهترین راه کم‌کردن این شب‌های ناگهانی است.

سؤالات متداول درباره‌ی نشت و گرفتگی سوند

پاسخ‌ها عمومی‌اند و جای ارزیابی پرستار یا پزشک را نمی‌گیرند.