تفسیر آزمایش اسپرم (اسپرموگرام): اعداد نرمال تعداد، حرکت و شکل اسپرم

برگهٔ اسپرموگرام را که می‌خوانید پر از اعداد و واژه‌هایی است که شاید قبلاً نشنیده باشید: «اولیگو»، «آستنو»، «مورفولوژی ۳٪»، «حرکت پیشرونده ۲۵٪». حتی مرد سالمی که فقط به‌خاطر تأخیر در بارداری همسرش آزمایش داده، با دیدن یک عدد زیر حد معمول دلش می‌ریزد. اما ابتدا باید بدانید اسپرموگرام عکس‌العملی «قبول یا مردود» نیست؛ نمونه‌ای از یک روز است که با جدول مرجع مقایسه می‌شود و تفسیرش به شرایط شما، تکرار آزمایش و وضعیت همسرتان بستگی دارد.

در این مقاله می‌خوانید اسپرموگرام چه چیزهایی را می‌سنجد، اعداد نرمال طبق ویرایش ششم راهنمای سازمان جهانی بهداشت (۲۰۲۱) کدام است و چه فرقی با ویرایش پنجم دارد، اصطلاحات اولیگو، آستنو و تراتو چه معنی دارند، چگونه نمونه بدهیم، و چه زمانی باید نگران بود.

اسپرموگرام چیست و چرا انجام می‌شود؟

اسپرموگرام یا آزمایش مایع منی (semen analysis) کمیت و کیفیت مایع منی و اسپرم را می‌سنجد. طبق MedlinePlus این آزمایش برای مواقعی است که زوج دست‌کم ۱۲ ماه تلاش برای بارداری داشته‌اند و موفق نبوده‌اند، یا برای اطمینان از موفقیت وازکتومی (معمولاً ۸ تا ۱۶ هفته پس از عمل). راهنمای EAU ناباروری را «ناتوانی زوجی که رابطهٔ منظم و بدون پیشگیری دارند در رسیدن به بارداری خودبه‌خودی ظرف ۱۲ ماه» تعریف می‌کند و می‌گوید حدود ۱۵٪ زوج‌ها در ۱۲ ماه به بارداری نمی‌رسند و در حدود ۵۰٪ زوج‌های ناباروری ناخواسته یک عامل مردانه، معمولاً همراه با اسپرموگرام غیرطبیعی، دیده می‌شود. به همین دلیل بررسی مرد در هر زوج نابارور لازم است.

پارامترهایی که در برگه می‌بینید

• حجم (volume): مقدار کل مایع منی در یک انزال، بر حسب میلی‌لیتر.
• تعداد کل اسپرم (total sperm count): تعداد اسپرم در کل نمونه؛ EAU می‌گوید این پارامتر ارزش تشخیصی بیشتری از غلظت دارد.
• غلظت (concentration): تعداد اسپرم در هر میلی‌لیتر.
• حرکت (motility): درصد اسپرم‌هایی که حرکت می‌کنند، و از آن میان «پیشرونده» (در خط مستقیم یا دایره‌های بزرگ).
• زنده بودن (vitality): درصد اسپرم‌های زنده؛ طبق EAU فقط وقتی بیش از ۶۰٪ اسپرم‌ها بی‌حرکت‌اند سنجیده می‌شود.
• شکل (morphology): درصد اسپرم‌هایی که شکل طبیعی دارند.
• pH و زمان مایع شدن: pH اسیدیته و سرعت تبدیل مایع منی به حالت روان.
• گلبول‌های سفید: افزایش آن‌ها نشانهٔ التهاب یا عفونت دستگاه تناسلی است.

اعداد نرمال اسپرموگرام: WHO ویرایش ششم (۲۰۲۱)

سازمان جهانی بهداشت راهنمای آزمایش مایع منی را به‌طور دوره‌ای به‌روز می‌کند. ویرایش ششم در ژوئیهٔ ۲۰۲۱ منتشر شد. جدول زیر حد پایین مرجع (صدک پنجم) را از EAU نقل می‌کند که بر پایهٔ داده‌های حدود ۳۵۰۰ مرد از ۱۲ کشور است که همسرانشان ظرف ۱۲ ماه به‌طور طبیعی باردار شده‌اند.

مقدارهای ویرایش پنجم از مرور Life (۲۰۲۱) و EAU/MedlinePlus گرفته شده است. MedlinePlus که هنوز اعداد ویرایش پنجم را نقل می‌کند، می‌نویسد حجم کمتر از ۱.۵ mL، تعداد کل کمتر از ۳۹ میلیون، غلظت کمتر از ۱۵ میلیون در mL، حرکت کمتر از ۴۰٪ و شکل طبیعی کمتر از ۴٪ می‌تواند باروری را سخت‌تر کند. بنابراین ممکن است آزمایشگاه شما یکی از این دو ویرایش را به‌کار برده باشد؛ مهم است برگه را با محدودهٔ مرجعی که روی همان برگه چاپ شده بخوانید.

تغییرات مهم ویرایش ششم

مرور Life (۲۰۲۱) و EAU برخی تفاوت‌های عملی ویرایش ششم را این‌گونه توصیف می‌کنند: شمارش اسپرم در غلظت‌های بسیار کم هم گزارش می‌شود (به‌جای توقف در ۲ میلیون در mL)، حرکت دوباره به چهار گروه a و b و c و d (پیشرونده سریع، پیشرونده کند، غیرپیشرونده و ساکن) تقسیم می‌شود، برای شکل اسپرم معیار سخت‌گیرانهٔ Tygerberg با رنگ‌آمیزی پاپانیکولائو توصیه می‌شود، و تست‌های گسترده‌تر مثل تکه‌تکه‌شدن DNA اسپرم (SDF) و استرس اکسیداتیو معرفی شده‌اند. همچنین ویرایش ششم تأکید می‌کند صدک پنجم تنها یکی از راه‌های تفسیر است و به‌تنهایی برای تشخیص ناباروری کافی نیست.

اصطلاحات: اولیگو، آستنو، تراتو و آزواسپرمی

برخی اصطلاحات در برگه ممکن است نگران‌کننده به نظر برسد. EAU اختلال‌ها را این‌گونه تعریف می‌کند:

EAU نکته‌ای ظریف را هم یادآوری می‌کند: ویرایش ششم مرجع جداگانه‌ای برای این زیرگروه‌ها گزارش نکرده، ولی پنل EAU این تقسیم را در کار روزمره همچنان مفید می‌داند. هیچ‌کدام از پارامترها (غلظت، شکل، حرکت) به‌تنهایی ناباروری را تشخیص نمی‌دهد.

آزواسپرمی یعنی چه و چرا بررسی کامل لازم است؟

اگر در نمونه هیچ اسپرمی دیده نشود، EAU توصیه می‌کند برای تشخیص آزواسپرمی مطلق از کریپتوزواسپرمی، نمونه سانتریفیوژ و رسوب آن با میکروسکوپ بررسی شود. بررسی کامل برای جدا کردن «آزواسپرمی انسدادی» (مسیر بسته است ولی ساخت اسپرم ادامه دارد) از «غیرانسدادی» (ساخت اسپرم مختل است) لازم است. همین راهنما می‌گوید آنالیز کاریوتایپ (کروموزوم) در مردان مبتلا به آزواسپرمی یا اولیگواسپرمی با غلظت کمتر از ۱۰ میلیون در mL توصیه می‌شود، چون این افراد بیشتر در معرض ناهنجاری کروموزومی‌اند. سندرم کلاین‌فلتر شایع‌ترین ناهنجاری کروموزوم جنسی است.

باید تأکید کرد آزواسپرمی یا اولیگواسپرمی شدید ضرورتاً به معنی بی‌امیدی نیست؛ در برخی بیماران با مداخله‌های تخصصی، اسپرم از بیضه به دست می‌آید. تصمیم و مشاورهٔ این بخش با اورولوژیست یا متخصص باروری است.

آمادگی و روش نمونه‌گیری: چطور نمونهٔ معتبر بدهیم؟

نتیجهٔ اسپرموگرام بیش از اغلب آزمایش‌ها به شرایط نمونه‌گیری حساس است. اگر آماده نباشید ممکن است عدد پایین‌تر از واقعیت بیاید.

پیش از نمونه‌گیری

• ۲ تا ۷ روز پرهیز از هر فعالیتی که به انزال بینجامد (MedlinePlus)، تا تعداد اسپرم به بالاترین مقدار برسد. پزشک دستور دقیق خود را می‌دهد.
• طبق دستور پزشک اگر داروی خاصی مصرف می‌کنید (مثل تستوسترون یا داروهای ضدسرطان) اعلام کنید.
• بیماری یا تب اخیر و داروهای مصرفی را به پزشک بگویید تا در تفسیر لحاظ شود.

هنگام نمونه‌گیری

• ادرار کنید و دست‌ها و ناحیهٔ تناسلی را بشویید تا باکتری پوست وارد نمونه نشود.
• ظرف استریل را از داخل لمس نکنید.
• از لغزنده‌ها یا بزاق استفاده نکنید؛ ممکن است به اسپرم آسیب بزنند (MedlinePlus).
• تمام مایع منی را جمع کنید؛ اگر بخشی بیرون ریخت، به آزمایشگاه بگویید و سعی نکنید آن را از جای دیگر جمع کنید.
• نمونه باید سریع بررسی شود، پیش از آنکه اسپرم‌ها بمیرند. در آزمایشگاه معمولاً اتاق خصوصی مخصوص این کار وجود دارد.

نمونه‌گیری در خانه

MedlinePlus دو گزینه را می‌گوید. «کیت‌های خودآزمایی خانگی» که شمارش و گاهی حرکت را می‌سنجند، مفیدند ولی اطلاعات یک اسپرموگرام کامل را نمی‌دهند. «کیت‌های جمع‌آوری» هم هستند که نمونه را در خانه می‌گیرید و برای آزمایشگاه می‌فرستید، اما باید نمونه را در دمای اتاق نگه دارید و ظرف یک ساعت به آزمایشگاه برسانید. روش دیگر کاندوم مخصوص است که پزشک می‌دهد، با نگه‌داشتن نمونه در دمای بدن و رساندن آن ظرف ۳۰ تا ۶۰ دقیقه. چون لازم است نمونه سریع بررسی شود، بسیاری از افراد ترجیح می‌دهند در خود آزمایشگاه نمونه بدهند.

چون کیفیت و تعداد اسپرم از روزی به روز دیگر تغییر می‌کند، MedlinePlus می‌گوید ممکن است دو یا چند نمونه در فاصلهٔ یک تا دو هفته لازم باشد. راهنمای EAU هم می‌نویسد اگر اسپرموگرام طبق معیارهای WHO طبیعی باشد یک بار کافی است، اما اگر دست‌کم در دو آزمایش غیرطبیعی بود، ارزیابی تخصصی‌تر لازم است.

بعد از اسپرموگرام غیرطبیعی: چه بررسی‌هایی انجام می‌شود؟

راهنمای EAU می‌گوید یک اسپرموگرام به‌تنهایی مرد بارور را از نابارور جدا نمی‌کند، و در هر زوج نابارور حتی اگر اسپرموگرام طبیعی باشد، معاینهٔ جامع مردان لازم است. این بررسی معمولاً شامل موارد زیر است:

• شرح‌حال پزشکی و تولیدمثلی: سبک زندگی، بیماری‌های زمینه‌ای (فشار خون، دیابت، چاقی)، عفونت‌های ادراری-تناسلی، سابقهٔ بیضهٔ نزول‌نکرده، پیچ‌خوردگی یا ضربه به بیضه، دارو، مواجهه با سموم و پرتو.
• معاینهٔ فیزیکی: اندازه و قوام بیضه‌ها، واریکوسل، ژنیکوماستی و نشانه‌های ثانویهٔ جنسی. EAU گزارش می‌کند واریکوسل در حدود ۱۴.۸٪ مردان ناباروری که بررسی شدند دیده شد.
• آزمایش‌های هورمونی خون: FSH، LH و تستوسترون و گاهی پرولاکتین و هورمون‌های تیروئید. در نارسایی بیضه معمولاً FSH و LH بالا می‌روند و FSH با تعداد سلول‌های اسپرم‌ساز رابطهٔ معکوس دارد. (پرولاکتین بالا نشانهٔ چیست؟)
• سایر آزمایش‌ها: کشت مایع منی یا ادرار در صورت شک به عفونت، کاریوتایپ در آزواسپرمی یا اولیگواسپرمی شدید، آزمایش ژنتیکی و سونوگرافی بیضه بر اساس یافته‌ها.
• تست‌های پیشرفته‌تر: مثل SDF (تکه‌تکه‌شدن DNA اسپرم). EAU می‌گوید روش‌های فعلی هنوز نتایج درمان‌های کمک‌باروری را به‌طور مطمئن پیش‌بینی نمی‌کنند و استفادهٔ روتین از آن‌ها محل بحث است؛ ویرایش ششم WHO نیز آستانهٔ مشخصی نداده و هر آزمایشگاه باید مرجع خودش را داشته باشد.

اگر پزشک آزمایش هورمونی خواسته، پنل‌هایی مانند پنل هورمونی آقایان شامل تستوسترون، LH، FSH، پرولاکتین، DHEA-S، SHBG، TSH، Free T4 و استرادیول است و نمونه‌گیری آن در منزل ممکن است. همسر شما هم باید بررسی شود؛ برای او پنل آزمایش ناباروری زنان را ببینید.

چه عواملی نتیجه را تغییر می‌دهند؟

EAU در شرح‌حال به عواملی مثل سبک زندگی، بیماری‌های زمینه‌ای (فشار خون، دیابت، چاقی و سندرم متابولیک)، عفونت‌های ادراری-تناسلی، داروهای گنادوتوکسیک (مثل استروئیدهای آنابولیک و شیمی‌درمانی)، پرتو و سموم محیطی اشاره می‌کند و می‌گوید استرس اکسیداتیو معمولاً با سبک زندگی نامناسب (مثل سیگار) و مواجهه با آلودگی محیط همراه است. همچنین واریکوسل از علل قابل‌درمان شایع است. همان راهنما یادآوری می‌کند در ۳۰ تا ۴۰٪ موارد هیچ عامل مردانه‌ای پیدا نمی‌شود (ناباروری ایدیوپاتیک). پس اگر علتی پیدا نشد، به معنی «کوتاهی شما» نیست.

اقدام عملی: به جای تکیه بر مکمل‌ها و ترفندهای اینترنتی، با پزشک مشورت کنید. اگر سیگار می‌کشید، ترک آن مفید است؛ اگر استروئید آنابولیک یا تستوسترون بیرونی می‌گیرید، اثر آن‌ها بر تولید اسپرم را با پزشک در میان بگذارید؛ و اگر چاقی یا دیابت دارید، کنترل آن‌ها بخشی از برنامهٔ درمان است.

اشتباهات رایج دربارهٔ اسپرموگرام

• «عدد زیر حد مرجع یعنی ناباروری قطعی.» خیر؛ حدود مرجع صدک پنجم‌اند، نه مرز باروری.
• «یک اسپرموگرام کافی است.» اگر غیرطبیعی بود، معمولاً تکرار لازم است.
• «اسپرموگرام نرمال یعنی مشکل از همسر است.» نه؛ EAU می‌گوید بررسی تخصصی مرد حتی با اسپرموگرام طبیعی هم لازم است و باروری مجموع دو نفر است.
• «آزمایش را بعد از انزال دیروز بدهم.» پرهیز ۲ تا ۷ روزه توصیه می‌شود تا شمارش اسپرم در بالاترین سطح باشد.
• «با لغزندهٔ معمولی نمونه بگیرم.» لغزنده‌ها و بزاق می‌توانند به اسپرم آسیب بزنند.
• «کیت خانگی جای اسپرموگرام را می‌گیرد.» MedlinePlus می‌گوید کیت‌های خانگی اطلاعات کمتری از آزمایش کامل می‌دهند.
• «هر مکملی جواب می‌دهد.» قبل از مصرف مکمل علت مشکل باید مشخص شود.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر یک سال رابطهٔ منظم بدون پیشگیری داشته‌اید و بارداری رخ نداده (و اگر سن همسر بالاست، پزشک ممکن است زودتر شروع کند؛ EAU سن بالای مادر را عاملی مهم در مدیریت زوج می‌داند)، بهتر است هر دو شریک بررسی شوند. همچنین اگر بیضه کوچک یا سفت دارید، تورم یا توده در کیسهٔ بیضه حس می‌کنید، سابقهٔ بیضهٔ نزول‌نکرده، عفونت یا جراحی ناحیه دارید، یا میل جنسی و نعوظ دچار مشکل است، پزشک را ببینید. این مشکلات گاهی نشانهٔ بیماری قابل‌درمانی مثل واریکوسل یا کمبود هورمون است.

سؤالات متداول

پاسخ‌های زیر عمومی‌اند و به زمینهٔ بالینی هر فرد بستگی دارند.

جمع‌بندی

اسپرموگرام عکسی از یک روز است، نه حکم باروری. حدود مرجع WHO ۲۰۲۱ (غلظت ۱۶ میلیون در mL، حرکت کل ۴۲٪، شکل طبیعی ۴٪ و حجم ۱.۴ mL) صدک پنجم گروه مرجع‌اند و نباید مرز قطعی تلقی شوند. نمونه را بعد از ۲ تا ۷ روز پرهیز و با رعایت شرایط بدهید، در صورت غیرطبیعی بودن تکرار کنید و جواب را همراه معاینه، هورمون‌ها و وضعیت همسرتان تفسیر کنید. اولین قدم، گفت‌وگوی بی‌پرده و بدون شرم با پزشک است.