دوستم مست است و بیدار نمی‌شود؛ همین حالا چه کار کنم؟

اگر کسی بعد از مصرف الکل با صدای بلند و تکان‌دادن شانه بیدار نمی‌شود، فقط ناله می‌کند، نفسش کند یا نامنظم است، یا پوستش سرد و کبود شده، خواب نیست؛ فوراً ۱۱۵ را خبر کن. تا رسیدن آمبولانس او را به پهلو بخوابان، تنها نگذار و نفسش را مرتب چک کن.

این مقاله برای همراهی نوشته شده که همین الان کنار یک نفر نشسته و نمی‌داند چه کار کند. اول کار فوری را می‌گوییم، بعد توضیح می‌دهیم چرا و چه چیزهایی را نباید انجام بدهی.

چطور بفهمم خواب است یا خطرناک؟

اگر با صدای بلند اسم فرد را صدا بزنی و شانه‌اش را محکم تکان بدهی و او چشم باز نکند یا پاسخ معنادار ندهد، این خواب نیست و باید ۱۱۵ خبر شود. در مسمومیت شدید با الکل، هوشیاری پایین می‌آید و تنفس می‌تواند کند شود و حتی به اغما برسد؛ منابع بالینی از افت تنفس، اغما و ایست قلبی در مسمومیت شدید نام می‌برند (Eur J Intern Med، ۲۰۲۳). MedlinePlus هم برای مسمومیت اتانول گیجی، گفتار نامفهوم، استفراغ (گاهی خونی)، کندشدن نفس، کاهش هوشیاری و حتی اغما را ذکر می‌کند و می‌گوید اگر فرد کاملاً هوشیار نیست، ممکن است کمک اورژانسی لازم باشد (MedlinePlus، Ethanol poisoning).

تا رسیدن آمبولانس قدم‌به‌قدم چه کار کنم؟

این مراحل را به ترتیب انجام بده. هیچ‌کدام وقت زیادی نمی‌گیرد و هدف همه‌شان حفظ راه تنفس و پایش است.

1. تماس با ۱۱۵: بگو فردی بعد از مصرف الکل بیدار نمی‌شود. نشانی دقیق، سن تقریبی و وضعیت نفس را بگو. تا اپراتور اجازه نداده تماس را قطع نکن.
2. وضعیت ریکاوری: فرد را به پهلو بخوابان؛ دست بالایی را زیر گونه بگذار، پای بالایی را خم کن تا بدن غلت نخورد. این کار از انسداد راه تنفس و ورود استفراغ به ریه جلوگیری می‌کند. آموزش MedlinePlus هم توصیه می‌کند فرد را در صورت استفراغ به پهلو بگذارند (MedlinePlus).
3. تنها نگذار: هر یکی دو دقیقه ببین نفس می‌کشد، سینه بالا و پایین می‌رود و رنگ پوست طبیعی است.
4. گرم نگه‌دار: یک پتو یا کاپشن روی او بینداز؛ الکل دمای بدن را پایین می‌آورد.
5. دهان را چک کن: اگر استفراغ در دهان است، سر را کمی به پایین و پهلو بچرخان تا خارج شود. دست یا چیزی ته گلو نکن.
6. اطلاعات آماده کن: بطری یا بسته‌ی نوشیدنی، داروها یا مواد، ساعت مصرف و بیماری‌ها.
7. در را باز بگذار و نور را روشن کن: تا کادر آمبولانس سریع‌تر برسد و اتاق را پیدا کند.

اگر نفس نمی‌کشد یا خیلی کند است؟

اگر نفس‌ها خیلی کند، خروخردار، با مکث‌های طولانی یا اصلاً نیست، این وضعیت شدیدترین اورژانس است. اگر در احیای قلبی-ریوی آموزش دیده‌ای، پس از تماس با ۱۱۵ طبق آموزش اقدام کن؛ اپراتور ۱۱۵ هم می‌تواند تلفنی تو را راهنمایی کند. اگر آموزش ندیده‌ای، تماس را روی بلندگو بگذار و دستور اپراتور را دقیق دنبال کن. تردید نکن؛ در ایست تنفسی هر دقیقه اهمیت دارد.

وضعیت ریکاوری را چطور بدهم؟

هدف این وضعیت این است که دهان فرد پایین‌تر از گلو قرار بگیرد و زبان یا استفراغ راه هوا را مسدود نکند. اگر فرد به پشت افتاده، این مراحل را انجام بده:

1. کنار او زانو بزن. اگر عینک یا اشیای سفت در جیب‌ها دارد، بردار.
2. بازوی نزدیک به خودت را با زاویه‌ی ۹۰ درجه کنار سر او بگذار.
3. بازوی دور را روی سینه‌اش بیاور و پشت دستش را روی گونه‌ی نزدیک به تو بگذار و نگه دار.
4. با دست دیگر زانوی دور را بگیر و خم کن، پا روی زمین.
5. زانوی خم‌شده را به سمت خودت بکش تا بدن به پهلو غلت بخورد.
6. سر را کمی به عقب خم کن تا مسیر هوا باز بماند و دستش زیر گونه بماند.
7. نفس را چک کن و تا رسیدن کمک هر یکی دو دقیقه تکرار کن.

اگر فرد سنگین است و تنها نمی‌توانی، از کسی کمک بگیر. اگر ضربه‌ی سر یا گردن خورده یا احتمال شکستگی گردن می‌دهی، تا حد امکان او را حرکت نده و فقط اگر خطر انسداد راه هوا (استفراغ، خروخر) هست با حفظ راستای سر و گردن بچرخانش؛ اپراتور ۱۱۵ تو را راهنمایی می‌کند.

اگر هوشیار است ولی خواب‌آلود و تعادل ندارد؟

فردی که بیدار می‌شود و حرف می‌زند ولی خیلی خواب‌آلود است هنوز در خطر است، چون ممکن است بعد از چند دقیقه دوباره عمیق بخوابد و حالش بدتر شود. تا وقتی الکل در خون هست، هر ۱۵ دقیقه بیدارش کن و چک کن:

• اسمش را صدا می‌زنی، چشم باز می‌کند و جواب منطقی می‌دهد؟
• نفس‌هایش منظم و بدون خروخر است؟
• پوستش گرم و رنگ طبیعی است؟
• اگر استفراغ کرد، به پهلو است و دهانش خالی می‌شود؟

اگر در هر کدام از این‌ها بدتر شد، ۱۱۵. اگر هوشیار بماند و حالش بهتر شود، باز هم تا بیدار شدن کامل کنارش بمان و رانندگی، حمام یا بالا رفتن از پله را از او بگیر. برای حالت‌هایی که فقط استفراغ و کم‌آبی ادامه دارد، مقاله‌ی زیاد مشروب خوردم و حالم بد است را بخوان.

خطرهای پنهان؛ سرما، افتادن و ضربه

الکل می‌تواند بدن را در محیط سرد یا حتی اتاق خنک سریع‌تر سرد کند. علاوه بر آن فرد مست ممکن است زمین بخورد و سر یا گردنش آسیب ببیند. اگر ضربه‌ای به سر خورده، سردرد شدید، استفراغ تکرارشونده، بی‌حسی، تفاوت اندازه‌ی مردمک‌ها یا بدتر شدن هوشیاری را به مستی نسبت نده. پتو، زیرانداز و دور نگه‌داشتن از پله، آب، بالکن و اشیای تیز بخشی از مراقبت است.

اگر جمعی هستید؛ مسئولیت همراهان

در مهمانی یا جمع دوستانه ممکن است همه فکر کنند دیگری مراقب است. یک نفر را به‌عنوان مسئول معرفی کنید: او تماس را می‌گیرد، فرد را می‌پاید و اطلاعات را آماده می‌کند. دیگران نشانی را روشن کنند، در ورودی باز بماند و کسی خودرو را برای ایجاد راه آمبولانس جابه‌جا کند. اگر چند نفر حال بد دارند و از یک نوشیدنی خورده‌اند، آن را به اپراتور بگویید؛ این می‌تواند نشانه‌ی مسمومیت دسته‌جمعی باشد.

چه کارهایی را نباید انجام دهم؟

• «بگذار بخوابد» را رد کن. در فرد بدحال، خوابیدن بدون پایش می‌تواند به ایست تنفسی ختم شود.
• چیزی از راه دهان نده. قهوه، آب، غذا یا قرص برای فرد نیمه‌هوشیار خطر خفگی دارد.
• استفراغ را القا نکن. MedlinePlus صریحاً می‌گوید جز با دستور کادر درمان یا مرکز مسمومیت این کار را نکنید.
• دوش آب سرد، سیلی‌زدن یا آب‌پاشیدن هوشیاری را برنمی‌گرداند و می‌تواند خطر ایجاد کند.
• او را به پشت نخوابان. خطر انسداد راه تنفس و ورود استفراغ به ریه بیشتر است.
• او را راه نبر و سر پا نگه ندار. تعادل ندارد و ممکن است بیفتد.
• الکل بیشتر یا هر دارویی نده.
• خودت منتظر بهبود نمان.

چرا مستی شدید خطرناک است؟

الکل سیستم عصبی را تضعیف می‌کند و هرچه مقدار بیشتر شود، رفلکس‌های محافظ راه تنفس و تنفس خودش ضعیف می‌شود. به همین دلیل فرد ممکن است استفراغ کند و محتویات معده وارد ریه شود، تنفسش کند شود یا بایستد، دمایش افت کند و قند خونش پایین بیاید. افت قند ناشی از الکل در گزارش‌های بالینی شناخته‌شده است (Ann Intern Med، ۱۹۶۷). حتی اگر فرد زنده بماند، آسیب ناشی از افتادن، ضربه‌ی سر یا آسپیراسیون ممکن است جدی باشد. این دلایل اقدام فوری را توجیه می‌کنند: تا وقتی بیمار بی‌هوشی است، نمی‌توان خطر را از بیرون سنجید.

مرورهای اورژانسی هم می‌گویند اولین قدم در مدیریت مستی حاد، تثبیت و حمایت از عملکردهای حیاتی و پیشگیری از عوارض است (Eur J Intern Med، ۲۰۲۳)؛ یعنی کاری که کادر اورژانس انجام می‌دهد و در خانه نمی‌توان جایگزینش کرد.

اگر الکل با دارو یا مواد دیگر ترکیب شده باشد؟

ترکیب الکل با قرص خواب، آرام‌بخش، ترامادول، مواد افیونی یا گل می‌تواند افت هوشیاری و تنفس را بسیار شدیدتر کند. اگر می‌دانی چه چیزی مصرف شده، به اپراتور بگو؛ اگر نمی‌دانی، فقط بگو احتمال مصرف همزمان دارو یا ماده وجود دارد. بسته‌بندی دارو یا ماده را برای کادر درمان نگه دار. گفتن این اطلاعات از قضاوت درباره‌ی فرد مهم‌تر است، چون درمان به آن وابسته است.

اگر مشروب ناشناخته یا دست‌ساز بوده؟

مشروب دست‌ساز می‌تواند حاوی متانول باشد و علائم متانول ابتدا شبیه مستی است و بعد از ۱۲ تا ۲۴ ساعت به اسیدوز و اختلال بینایی می‌رسد (راهنمای انجمن سم‌شناسی بالینی آمریکا، ۲۰۰۲). به اپراتور بگو نوشیدنی ناشناخته یا دست‌ساز بوده و همه‌ی افراد دیگری که از آن خورده‌اند را هم خبر کن. توضیح کامل: علائم مسمومیت با متانول.

اگر تشنج کرد یا استفراغ کرد؟

• استفراغ: او را به پهلو بچرخان؛ سر کمی پایین‌تر از بدن باشد تا استفراغ بیرون بیاید. دهان را با انگشت پاک نکن مگر اینکه محتویات جامد را واضح ببینی و بتوانی بدون خطر بیرون بیاوری.
• تشنج: سر را از ضربه محافظت کن، اشیای تیز را دور کن، چیزی در دهان نگذار، نگهش ندار و زمان شروع و پایان را یادداشت کن. پس از پایان تشنج به پهلو بخوابانش. در هر دو حالت ۱۱۵.

تشنج بعد از مصرف الکل می‌تواند به قطع ناگهانی الکل در فرد وابسته هم ربط داشته باشد؛ در مرور ترک الکل، تشنج و توهم از علائم شدید ذکر شده‌اند و نیاز به درمان بیمارستانی دارند (J Educ Teach Emerg Med، ۲۰۲۵).

به اپراتور ۱۱۵ چه بگویم؟

• نشانی دقیق و نزدیک‌ترین نشانه.
• سن تقریبی و جنسیت فرد.
• اینکه بیدار نمی‌شود، نفس چگونه است (کند، نامنظم، خروخر، قطع).
• نوع و مقدار تقریبی الکل و ساعت مصرف.
• دارو یا ماده‌ی احتمالی دیگر و بیماری‌های زمینه‌ای.
• استفراغ، تشنج یا ضربه به سر.

اگر همه‌ی این‌ها را نمی‌دانی، تماس را تأخیر نینداز؛ هرچه می‌دانی همان را بگو.

اگر آمبولانس دیر می‌رسد؟

اگر اپراتور اعلام کرد آمبولانس دیر می‌رسد یا خودش پیشنهاد داد، با خودرو به نزدیک‌ترین بیمارستان ببرید و یک نفر دیگر به‌جز راننده کنار بیمار بنشیند، او را به پهلو نگه دارد و نفسش را چک کند. به‌تنهایی در صندلی عقب رهایش نکن.

اگر فرد بیدار شد و بهتر به نظر می‌رسد؟

بیدارشدن به‌معنای رفع خطر نیست. اگر هنوز نفسش یا هوشیاری‌اش تغییر می‌کند، گیجی دارد یا قبلاً بی‌هوش بوده، باید کادر درمان او را ببیند. در مصرف سنگین و طولانی، کمبود تیامین و سندرم ورنیکه هم باید در نظر باشد (گیجی، اختلال حرکات چشم و ناپایداری راه‌رفتن) و درمان آن با پزشک است (Intern Med J، ۲۰۱۴). اگر کادر درمان او را ارزیابی کرد و تشخیص داد که می‌تواند به خانه برگردد، همراه باید ساعت‌ها او را زیر نظر داشته باشد، به پهلو بخواباند و تنها نگذارد.

نقش پرستار و سرم در منزل بعد از این وضعیت چیست؟

برای فرد بی‌هوش، اولویت فقط ۱۱۵ و بیمارستان است و پرستار در منزل جایگزین آن نیست. بعد از اینکه اورژانس یا بیمارستان وضعیت را ارزیابی و پایدار کرد، اگر پزشک صلاح بداند، پرستار در منزل می‌تواند مراقبت‌های ادامه‌دار، پایش علائم حیاتی و در صورت نیاز جبران مایعات را انجام دهد؛ تفاوت و مرز آن را در مقاله‌ی سرم برای مستی و حال بد بعد از مشروب توضیح داده‌ایم. سرم هیچ‌وقت جایگزین پایش تنفس و هوشیاری نیست. خدمت شبانه‌روزی وصل سرم در منزل و ویزیت پزشک در منزل برای مراحل بعد از بحران است.

ترس از دردسر نباید باعث تأخیر شود

یکی از بزرگ‌ترین موانع تماس با اورژانس، ترس از «دردسر» برای دوست یا خودمان است. اما در بی‌هوشی ناشی از الکل، تأخیر می‌تواند به آسیب مغزی یا مرگ منجر شود. کار تیم‌های اورژانس و درمان نجات جان است، نه قضاوت. هدف ما در کارن درمان هم فقط درمان است و اطلاعات بیمار محرمانه می‌ماند. اگر مطمئن نیستی وضعیت چقدر جدی است، تماس با ۱۱۵ انتخاب امن‌تر است.

بعد از ماجرا برای همراه چه کار کنم؟

• اگر نگرانی و ترس بعد از تجربه ادامه یافت، با فرد مورد اعتماد صحبت کن؛ نگهداری از فرد بدحال استرس‌زا است.
• با دوستت درباره‌ی الگوی مصرف، بدون سرزنش و در زمان آرام، صحبت کن.
• در دفعات بعد از ابتدا قرار بگذارید چه کسی هوشیار می‌ماند و کسی نباید تنها بنوشد.
• اگر مصرف الکل برای او تکراری و خارج از کنترل است، پزشک کمک می‌کند؛ ترک در وابستگی شدید باید زیر نظر پزشک انجام شود.
• اگر در آن شب کاری انجام دادی که الان نگرانش هستی، مثل دیر تماس‌گرفتن، خودت را سرزنش نکن؛ مهم این است که دفعه‌ی بعد زودتر اقدام کنی و آنچه یاد گرفتی را به دیگران هم بگویی.
• آموزش کمک‌های اولیه و احیا را در یک دوره‌ی عملی یاد بگیر؛ خواندن مقاله جای تمرین را نمی‌گیرد.

سؤالات متداول

این پاسخ‌ها عمومی‌اند. در وضعیت بی‌هوشی یا نفس کند، ابتدا ۱۱۵ را خبر کن.

جمع‌بندی

اگر کسی بعد از الکل بیدار نمی‌شود، نفسش کند است، پوستش سرد یا کبود است یا تشنج کرده، خواب نیست: ۱۱۵، پهلو، پایش نفس و همراهی تا رسیدن کمک. چیزی از دهان نده، استفراغ القا نکن و او را رها نکن. ترس از دردسر نباید جلوی تماس را بگیرد؛ هدف همه‌ی ما نجات جان است.