سونوگرافی بارداری: در هر سه‌ماهه چه چیزی بررسی می‌شود؟

سونوگرافی بارداری در هر سه‌ماهه هدف متفاوتی دارد و یک سونوگرافی واحد نمی‌تواند همه‌ی این اهداف را پوشش دهد؛ به همین دلیل پزشک در طول بارداری چند سونوگرافی را در هفته‌های مشخصی برنامه‌ریزی می‌کند، نه یک بار برای همیشه. در ادامه هر نوع سونوگرافی بارداری، بازه‌ی هفته‌ی انجام آن و آنچه هرکدام بررسی می‌کند را جداگانه توضیح داده‌ایم.

این مقاله فقط جنبه آموزشی دارد و جایگزین مشاوره با پزشک نیست. برنامه‌ی دقیق سونوگرافی هر بارداری باید توسط پزشک معالج تعیین شود.

سونوگرافی بارداری چیست و چرا انجام می‌شود؟

سونوگرافی بارداری روشی تصویربرداری با امواج فراصوت (اولتراسوند) است که بدون استفاده از اشعه، تصویر زنده‌ای از جنین، جفت، کیسه آب و رحم می‌سازد. پزشک از این تصاویر برای تعیین سن بارداری، پیگیری رشد جنین، تشخیص بارداری چندقلو و غربالگری برخی ناهنجاری‌های احتمالی استفاده می‌کند.

طبق توضیح کالج آمریکایی متخصصان زنان و زایمان (ACOG)، سونوگرافی یکی از رایج‌ترین و ایمن‌ترین روش‌های تصویربرداری در دوران بارداری است و بر خلاف رادیوگرافی، از اشعه یونیزان استفاده نمی‌کند. سازمان جهانی بهداشت (WHO) نیز در به‌روزرسانی توصیه‌های مراقبت بارداری خود، انجام حداقل یک سونوگرافی پیش از هفته ۲۴ بارداری را برای تعیین دقیق‌تر سن بارداری و بهبود تشخیص ناهنجاری‌های جنینی و بارداری چندقلو توصیه کرده است. طبق همین سند، تعیین دقیق سن بارداری با سونوگرافی زودهنگام همچنین به کاهش القای زایمان بی‌دلیل برای بارداری «پست‌ترم» (بیش از موعد) کمک می‌کند، چون تاریخ واقعی زایمان با دقت بیشتری مشخص می‌شود.

سونوگرافی بارداری چند بار و در چه هفته‌هایی انجام می‌شود؟

در یک بارداری کم‌خطر معمولاً بین ۴ تا ۶ سونوگرافی در نقاط کلیدی بارداری انجام می‌شود؛ هر کدام در بازه‌ی هفته‌ی مشخصی و با هدف تشخیصی متفاوت. جدول زیر خلاصه‌ی این سونوگرافی‌ها را نشان می‌دهد.

در بارداری‌های پرخطر — مثل فشار خون بارداری، دیابت بارداری، بارداری چندقلو یا سابقه‌ی زایمان زودرس — پزشک معمولاً سونوگرافی‌های بیشتری، از جمله پایش‌های رشد ماهانه یا دوهفته‌یک‌بار، تجویز می‌کند.

سونوگرافی اولیه (هفته ۶ تا ۹): اولین تأیید بارداری

سونوگرافی اولیه معمولاً بین هفته ۶ تا ۹ بارداری انجام می‌شود تا محل دقیق لانه‌گزینی، تعداد جنین و ضربان قلب اولیه تأیید شود. این سونوگرافی مهم‌ترین نقشش رد کردن بارداری خارج از رحم و تعیین سن بارداری با دقت بالاست.

چرا معمولاً به روش واژینال انجام می‌شود؟

در این هفته‌ها جنین بسیار کوچک است، به همین دلیل روش ترانس‌واژینال (سونوگرافی واژینال) تصویر واضح‌تری نسبت به سونوگرافی شکمی می‌دهد. این روش ناراحتی خاصی ندارد و بی‌خطر است؛ فقط نیاز به مثانه‌ی خالی دارد، برخلاف سونوگرافی شکمی که در هفته‌های بالاتر با مثانه‌ی نسبتاً پر انجام می‌شود.

سن بارداری که در همین سونوگرافی اولیه با اندازه‌گیری طول سر تا باسن جنین (CRL) تعیین می‌شود، معمولاً به‌عنوان مبنای محاسبه‌ی تاریخ زایمان در نظر گرفته می‌شود — حتی اگر با تاریخ آخرین پریود اختلاف داشته باشد.

سونوگرافی غربالگری NT (هفته ۱۱ تا ۱۴ بارداری) چیست؟

سونوگرافی NT (غربالگری شفافیت پشت گردن) بین هفته ۱۱ تا ۱۴ بارداری انجام می‌شود و ضخامت فضای پر از مایع پشت گردن جنین را اندازه می‌گیرد؛ افزایش این ضخامت با خطر بالاتر ناهنجاری‌های کروموزومی مانند سندروم داون همراه است.

طبق توضیح ACOG درباره‌ی آزمایش‌های غربالگری ژنتیک بارداری، سونوگرافی NT معمولاً همراه با آزمایش خون مادر (شامل PAPP-A و بتا-hCG آزاد) انجام می‌شود که به آن «غربالگری ترکیبی سه‌ماهه اول» گفته می‌شود. ترکیب این دو، دقت تخمین خطر را نسبت به سونوگرافی به‌تنهایی بالاتر می‌برد.

سونوگرافی آنومالی سه‌ماهه دوم (هفته ۱۸ تا ۲۲): بررسی کامل آناتومی جنین

سونوگرافی آنومالی که معمولاً بین هفته ۱۸ تا ۲۲ بارداری انجام می‌شود، جامع‌ترین سونوگرافی دوران بارداری است و ساختار کامل بدن جنین را عضو به عضو بررسی می‌کند. به همین دلیل معمولاً زمان بیشتری هم نسبت به سونوگرافی‌های دیگر می‌طلبد.

چه اعضایی در این سونوگرافی بررسی می‌شوند؟

• مغز و ستون فقرات جنین
• ساختار قلب و تعداد حفره‌های آن
• کلیه‌ها و مثانه
• معده، دیواره شکم و اندام‌های حرکتی
• موقعیت جفت و حجم مایع آمنیوتیک

در همین سونوگرافی، اگر موقعیت جنین مناسب باشد، معمولاً جنسیت جنین هم قابل تشخیص است؛ هرچند دقت این تشخیص به موقعیت جنین و تجربه‌ی سونوگرافیست بستگی دارد.

سونوگرافی‌های سه‌ماهه سوم (هفته ۲۸ به بعد): رشد، جفت و مایع آمنیوتیک

سونوگرافی سه‌ماهه سوم که معمولاً از هفته ۲۸ به بعد و گاهی چند بار تا نزدیک زایمان تکرار می‌شود، روند رشد جنین، وزن تقریبی، موقعیت جفت، حجم مایع آمنیوتیک و نحوه‌ی قرارگیری جنین (سر یا بریچ) را ارزیابی می‌کند.

اگر رشد جنین کندتر از حد انتظار باشد یا نگرانی درباره‌ی جریان خون جفت و بند ناف وجود داشته باشد، پزشک ممکن است سونوگرافی داپلر را نیز به این ارزیابی اضافه کند تا جریان خون عروق بند ناف و مغز جنین بررسی شود.

بررسی موقعیت قرارگیری جنین در این سونوگرافی‌ها اهمیت بالینی مستقیمی هم دارد: اگر نزدیک به زمان زایمان جنین همچنان در وضعیت بریچ (نشسته یا پا جلو) باشد، پزشک بر اساس همین یافته درباره‌ی روش زایمان (طبیعی یا سزارین) یا احتمال چرخش دستی جنین تصمیم‌گیری می‌کند.

تفاوت سونوگرافی شکمی و واژینال در بارداری چیست؟

سونوگرافی شکمی (ترانس‌ابدومینال) از روی پوست شکم انجام می‌شود و برای هفته‌های بالاتر بارداری مناسب‌تر است؛ سونوگرافی واژینال (ترانس‌واژینال) تصویر دقیق‌تری از رحم و جنین بسیار کوچک در هفته‌های ابتدایی بارداری یا بررسی طول دهانه رحم می‌دهد.

چگونه برای سونوگرافی بارداری آماده شویم؟

آمادگی لازم برای سونوگرافی بارداری به نوع آن و هفته‌ی بارداری بستگی دارد؛ سونوگرافی شکمی در هفته‌های ابتدایی به مثانه‌ی نسبتاً پر نیاز دارد، در حالی که سونوگرافی واژینال و سونوگرافی‌های سه‌ماهه دوم و سوم چنین آمادگی‌ای نمی‌طلبند.

نکات آمادگی بر اساس نوع سونوگرافی

• برای سونوگرافی شکمی هفته‌های ابتدایی، حدود ۳۰ تا ۴۵ دقیقه قبل چند لیوان آب بنوشید تا مثانه پر شود؛ مثانه‌ی پر رحم را بالاتر می‌آورد و تصویر واضح‌تری می‌دهد.
• برای سونوگرافی واژینال، برعکس، بهتر است مثانه خالی باشد.
• ناشتا بودن برای هیچ‌کدام از سونوگرافی‌های بارداری لازم نیست.
• لباس راحت و دوتکه بپوشید تا دسترسی به ناحیه‌ی شکم بدون مشکل باشد.
• اگر سونوگرافی یا آزمایش قبلی مرتبط با همین بارداری دارید، برای مقایسه با خود همراه ببرید.
• دستور یا نسخه‌ی پزشک برای نوع سونوگرافی درخواستی را همراه داشته باشید.

آیا سونوگرافی بارداری برای جنین خطر دارد؟

خیر؛ سونوگرافی بر خلاف رادیوگرافی از امواج صوتی استفاده می‌کند، نه اشعه یونیزان، و طبق توضیح کلینیک مایو (Mayo Clinic) وقتی طبق دستور پزشک و برای هدف تشخیصی انجام شود، بی‌خطر در نظر گرفته می‌شود.

با این حال، مراجع پزشکی توصیه می‌کنند سونوگرافی فقط با اندیکاسیون پزشکی انجام شود، نه صرفاً برای عکس یادگاری مکرر و بدون دلیل بالینی؛ چون داده‌ی کافی درباره‌ی اثر طولانی‌مدت قرارگیری غیرضروری و مکرر در معرض امواج فراصوت در دسترس نیست.

سونوگرافی بارداری در منزل چگونه انجام می‌شود؟

سونوگرافی بارداری در منزل با دستگاه پرتابل و توسط متخصص سونوگرافی یا رادیولوژی انجام می‌شود؛ روند تصویربرداری و کیفیت تشخیص تفاوتی با مراکز درمانی ندارد، فقط نیاز به رفت‌وآمد و انتظار در نوبت حذف می‌شود.

سونوگرافی بارداری معمولاً توسط متخصص رادیولوژی با گرایش سونولوژی یا کارشناس سونوگرافی زیر نظر پزشک متخصص زنان انجام می‌شود؛ گزارش نهایی هر دو حالت باید توسط پزشک معالج بارداری تفسیر و در برنامه‌ی مراقبتی بارداری لحاظ شود.

این گزینه به‌ویژه برای زنان باردار در سه‌ماهه‌ی آخر که جابه‌جایی برایشان دشوار است، یا برای سونوگرافی‌های پیگیری مکرر در بارداری‌های پرخطر، مناسب است. سونوگرافی در منزل تهران با دستگاه پرتابل و اعزام زیر ۳۰ دقیقه در تمام مناطق تهران قابل هماهنگی است؛ برای هماهنگی نیاز به دستور پزشک دارید و اگر دستور همراه ندارید، از نسخه الکترونیک هم می‌توانید استفاده کنید.

سؤالات متداول درباره سونوگرافی بارداری

جمع‌بندی

سونوگرافی بارداری یک آزمایش تکراری با هدف ثابت نیست؛ هر مرحله‌ی آن — از تأیید اولیه تا غربالگری NT، بررسی جامع آنومالی و پایش رشد سه‌ماهه سوم — پاسخ سؤال متفاوتی درباره‌ی سلامت بارداری می‌دهد. رعایت زمان‌بندی توصیه‌شده توسط پزشک، مهم‌ترین عاملی است که تضمین می‌کند هیچ‌کدام از این بررسی‌ها از قلم نیفتد.